काठमाडौँ– रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीलाई अहिलेसम्म ‘बाढी’ भनेर बुझिँदै आएको छ । तर, यसपटक सरकारले घटनालाई त्यही एउटा शब्दमा सीमित नराखी यसको वास्तविक उत्पत्ति र कारण खोज्ने भएको छ ।

बाढी कहाँबाट सुरु भयो ? कुन भौतिक प्रक्रिया पहिलोपटक सक्रिय भयो ? हिमालको कुन परिवर्तनले नदी प्रणालीलाई प्रभावित गर्‍यो ? चट्टान, हिमनदी, पहिरो, पानी र लेदोबीच कस्तो अन्तरसम्बन्ध बन्यो ? अनि यी सबै प्रक्रियामा जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति थियो ?

यिनै प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर खोज्न ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले जल नीति तथा सुशासन विज्ञ देवेश बेल्बासेको संयोजकत्वमा सात सदस्यीय विज्ञ समिति गठन गरेको छ ।

समितिमा जलविद् डा. नरेन्द्रमान शाक्य, ग्लेसियोलोजिस्ट डा. रिजनभक्त कायस्थ, रिमोट सेन्सिङ विशेषज्ञ डा. उत्तमबाबु श्रेष्ठ, भूगर्भविद् डा. मेघराज धिताल, जलविद्युत् पूर्वाधार विज्ञ डा. हरि पण्डित र विपद् जोखिम न्यूनीकरण विज्ञ अनिल पोखरेल छन् ।

मन्त्रालयका प्रवक्ता मोहनकुमार शाक्यका अनुसार समितिले बाढीको सम्भावित उद्गमस्थलदेखि भोटेकोशी–ल्हेन्दे नदी प्रणाली हुँदै तटीय क्षेत्रसम्म पुगेर स्थलगत अध्ययन गर्नेछ । अध्ययनका क्रममा आवश्यकताअनुसार ड्रोन तथा स्याटेलाइट प्रविधिको समेत प्रयोग गरिनेछ ।

बाढीको सुरुवात कहाँबाट भयो?

यस घटनासँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न नै यसको सुरुवात कहाँबाट भयो भन्ने हो ।

जल तथा ऊर्जा आयोगको सचिवालयअन्तर्गत जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रले गरेको प्रारम्भिक अध्ययनले घटनाको उत्पत्ति, विपद् सुरु गराउने भौतिक प्रक्रिया र ती प्रक्रिया कसरी भोटेकोशी–ल्हेन्दे नदी प्रणाली हुँदै तल्लो क्षेत्रमा पुगे भन्ने विषयमा पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण अझै स्थापित नभएको देखाएको थियो ।

त्यसैले अहिलेको अध्ययनले घटनालाई माथिल्लो हिमाली क्षेत्रदेखि तल्लो नदी प्रणालीसम्म जोडेर हेर्नेछ ।

सम्भावित रूपमा चट्टान वा हिम–चट्टान अस्थिरता, पहिरो, नदीमा अवसाद प्रवेश, पानी र अवसादको मिश्रित बहाव तथा त्यसको अनुप्रवाह प्रसारणजस्ता प्रक्रिया क्रमशः जोडिँदै गएको हुन सक्ने भएकाले घटनालाई एउटा मात्र कारणबाट व्याख्या नगर्ने तयारी छ ।

‘बाढी’भन्दा ठूलो प्राकृतिक प्रक्रिया?

मन्त्रालयले भोटेकोशीको घटनालाई सामान्य अतिवृष्टि वा साधारण बाढीका रूपमा मात्रै अध्ययन नगर्ने भएको छ ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने भूगर्भीय परिवर्तन, हिमनदीमा आउने परिवर्तन, चट्टान र माटोको ढलान अस्थिरता, पहिरो तथा नदीको बहावबीचको अन्तरसम्बन्धलाई एकैपटक अध्ययन गरिनेछ ।

यसको अर्थ बाढीअघि हिमालमा के भइरहेको थियो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ ।

घटनाको स्रोत क्षेत्रमा रहेका चट्टानको अवस्था, चिरा, कमजोर भूभाग, ढलानको स्थिरता, सम्भावित पहिरो क्षेत्र तथा खसेको चट्टानको आकार, क्षेत्रफल, सम्भावित आयतन र तौलसमेत अध्ययन गरिनेछ ।

यसरी हेर्दा समितिको काम बाढीको क्षति गन्नेभन्दा पनि बाढी जन्माउने सम्भावित प्रक्रियाको शृंखला पहिचान गर्नु हुनेछ ।

जलवायु परिवर्तन दोषी हो कि होइन?

भोटेकोशी घटनापछि जलवायु परिवर्तनलाई पनि सम्भावित कारणका रूपमा चर्चा गरिएको छ । तर मन्त्रालयले अहिले नै कुनै निष्कर्षमा पुग्न नहुने स्पष्ट गरेको छ ।

अध्ययनले घटनाअघिको वर्षा, तापक्रम, हिमपात, हिउँ पग्लने अवस्था तथा उच्च हिमाली क्षेत्रको जलवायुगत अवस्थाको विश्लेषण गर्नेछ । दीर्घकालीन तापक्रम र वर्षाको प्रवृत्ति, चरम वर्षाका घटना, नदीको बहाव तथा पुनरावृत्ति अवधिसमेत हेरिनेछ ।

त्यसैगरी हिमनदीको आकारमा आएको परिवर्तन, मास ब्यालेन्स, हिमताल, हिमनदीय जलविज्ञान, जम्ने–पग्लिने प्रक्रिया र स्थायी तुषार भूमिको अवस्थासमेत अध्ययनको दायरामा राखिएको छ ।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर खोजिनेछ– जलवायु परिवर्तनले यस्तो घटना हुन आवश्यक पूर्वअवस्था सिर्जना गरेको थियो कि थिएन?

यदि गरेको थियो भने त्यसको योगदान कति थियो भन्ने विषयसमेत वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा मूल्यांकन गरिनेछ ।

किन भोटेकोशीलाई मात्रै होइन, सम्पूर्ण हिमाली प्रणालीलाई हेर्नुपर्छ?

भोटेकोशीमा आएको बाढीले नदी आसपासका बस्ती मात्रै प्रभावित भएनन् । यसको असर त्रिशूली करिडोर र ऊर्जा पूर्वाधारसम्म पुगेको छ ।

नेपालका धेरै जलविद्युत् आयोजना हिमाली तथा पहाडी नदी प्रणालीमा आधारित छन् । एउटै नदीमा उत्पन्न हुने असामान्य प्राकृतिक घटनाले विद्युत् आयोजना, प्रसारण संरचना, पहुँचमार्ग तथा अन्य पूर्वाधारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ ।

त्यसैले भोटेकोशीको अध्ययनलाई एउटा घटनाको अनुसन्धानभन्दा पनि भविष्यका लागि जोखिम पहिचान गर्ने अवसरका रूपमा मन्त्रालयले लिएको छ ।

प्रवक्ता शाक्यका अनुसार अध्ययनबाट ऊर्जा पूर्वाधारलाई यस्ता विपद्बाट कसरी सुरक्षित बनाउने, पूर्वतयारी कसरी बलियो बनाउने र जलविद्युत् आयोजनाको उत्थानशीलता कसरी कायम गर्ने भन्ने विषयमा समेत आधार तयार हुनेछ ।

तीन चरणमा अनुसन्धान:

विज्ञ समितिले अध्ययनलाई तीन चरणमा अघि बढाउनेछ ।

पहिलो चरणमा उच्च हिमाली क्षेत्रदेखि भोटेकोशी–ल्हेन्दे नदी प्रणाली र तटीय क्षेत्रसम्म घटनाको समयक्रम तथा भौगोलिक क्षतिको अध्ययन हुनेछ । हिमनदी, चट्टान तथा माटोको ढलान अस्थिरता, पहिरो, लेदो, नदीको बहाव र बाढीबीचको सम्बन्ध पहिचान गरिनेछ ।

दोस्रो चरणमा घटनाका तत्कालीन र अन्तर्निहित भौतिक कारण खोजिनेछ ।

तेस्रो चरणमा मानवजनित जलवायु परिवर्तनले ती जोखिमको सम्भावना, तीव्रता वा पूर्वअवस्थामा कति प्रभाव पारेको थियो भन्ने वैज्ञानिक मूल्यांकन गरिनेछ ।

यसका लागि मौसम, जलप्रवाह, हिमनदी, भूगर्भ, भूरूप विज्ञान, रिमोट सेन्सिङ तथा जिआईएसलगायतका तथ्यांक प्रयोग गरिनेछ ।

चीनतर्फको तथ्यांक पनि जोडिने:

भोटेकोशी–ल्हेन्दे नदी प्रणाली सीमापार प्रकृतिको भएकाले अध्ययन केवल नेपालको भूभागमा सीमित हुने छैन ।

चीनतर्फ उपलब्ध वैज्ञानिक तथा जलवैज्ञानिक सूचना पनि अध्ययनमा समेट्ने प्रस्ताव गरिएको छ । आवश्यकताअनुसार वैज्ञानिक सहकार्य र तथ्यांक आदानप्रदानको संयन्त्र विकास गरिनेछ ।

यसले नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा भएका सम्भावित परिवर्तन र त्यसको तल्लो क्षेत्रमा परेको प्रभावबीच सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

दुई महिनाभित्र निष्कर्ष:

विज्ञ समितिलाई अध्ययनका लागि दुई महिनाको समय दिइएको छ ।

समितिले स्थलगत भ्रमण, तस्बिर तथा भिडियो अभिलेख, ड्रोन र स्याटेलाइट अवलोकन, वैज्ञानिक तथ्यांक तथा विगतका घटनाको तुलनात्मक अध्ययनबाट निष्कर्ष निकाल्नेछ ।

विगतमा सोही नदी प्रणाली र आसपासका हिमाली क्षेत्रमा भएका समान प्रकृतिका बाढी, पहिरो तथा हिमनदीसम्बन्धी घटनासमेत अध्ययन गरिनेछ ।

अन्ततः समितिले घटनाको वैज्ञानिक प्रकृति र उत्पत्तिबारे प्रमाणसहित निष्कर्ष दिनेछ । त्यसपछि ऊर्जा मन्त्रालयले घटनालाई उपयुक्त वैज्ञानिक नाम दिने योजना बनाएको छ ।

एउटा बाढीको अनुसन्धान, भविष्यका विपद्को तयारी

रसुवा–भोटेकोशीको घटना अध्ययन गर्नुको उद्देश्य विगतको क्षतिको कारण पत्ता लगाउनुमा मात्रै सीमित छैन ।

यदि बाढी वास्तवमै हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न विभिन्न प्राकृतिक प्रक्रियाको श्रृंखलाबद्ध परिणाम भएको प्रमाणित भयो भने त्यसले नेपालका अन्य हिमाली नदी प्रणालीको जोखिम बुझ्ने नयाँ आधार दिन सक्छ ।

त्यसबाट जलविद्युत् आयोजना कहाँ र कसरी बनाउने, नदी किनारका पूर्वाधारको सुरक्षा कसरी गर्ने, जोखिमको पूर्वानुमान र पूर्वसूचना प्रणाली कसरी विकास गर्ने तथा हिमाली क्षेत्रमा विकास निर्माणलाई कसरी थप उत्थानशील बनाउने भन्ने विषयमा समेत दीर्घकालीन नीति बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।

त्यसैले अहिले गठन भएको सात सदस्यीय समिति केवल एउटा बाढीको कारण खोज्ने टोली होइन । यसको अनुसन्धानले हिमालमा सुरु हुने जोखिम कसरी नदी हुँदै तल्लो भूभाग र ऊर्जा पूर्वाधारसम्म आइपुग्छ भन्ने सम्बन्ध बुझ्ने प्रयास गर्नेछ ।

भोटेकोशीको बाढीलाई अन्ततः कुन वैज्ञानिक प्रक्रियाले जन्माएको थियो भन्ने उत्तर दुई महिनापछि आउने प्रतिवेदनले दिनेछ । तर, त्यसको महत्व रसुवाको एउटा घटनामा मात्रै सीमित रहने छैन—नेपालको हिमाली विपद् जोखिम र भविष्यका पूर्वाधार योजनालाई हेर्ने दृष्टिकोणमै यसको प्रभाव पर्न सक्छ।