(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार

 काठमाडौंको बिहान अझै पूरा उज्यालिएको थिएन। सहर निद्राबाट बिस्तारै ब्युँझिँदै थियो। सडकका बत्तीहरू अझै बलिरहेका थिए। चोकहरूमा गाडीको चहलपहल सुरु भइसकेको थियो। कतै चिया पसलका सटर उठ्दै थिए। तातो चियाको बाफसँगै बिहानको चिसो हावा मिसिएको थियो। कतै दूध बोकेका मोटरसाइकलहरू हतारिँदै थिए। कतै यात्रुहरू झोला बोकेर गन्तव्य खोज्दै थिए।

त्यही बिहान हामीले मुक्तिनाथतर्फको यात्रा सुरु गर्‍यौँ।

बसको झ्यालबाट काठमाडौं बिस्तारै पछाडि छुट्दै गयो। परिचित सडकहरू अपरिचित हुँदै गए। अग्ला घरहरू क्रमशः हराए। भीड पातलियो। सहरको कोलाहललाई बिहानको शान्तिले विस्तारै ढाक्दै गयो।

तर मनभित्र भने एउटा नयाँ आवाज उठिरहेको थियो।गन्तव्य केवल एउटा मन्दिर थिएन। त्यो एउटा प्रश्न थियो—मुक्ति के हो?

मुक्तिनाथ जाने इच्छा धेरै अघिदेखि थियो। तर इच्छा र यात्राबीच एउटा दूरी हुन्छ। त्यो दूरी कहिलेकाहीँ समयले नाप्छ। परिस्थितिले नाप्छ। र कहिलेकाहीँ मनको तयारीले नाप्छ।

त्यस दिन त्यो दूरी पार गर्ने अवसर आएको थियो।

हामी काठमाडौं छोड्दै गर्दा मनमा अनेक कुरा खेलिरहेका थिए।घर, परिवार, काम, जिम्मेवारी, सम्बन्ध, भविष्य र जीवनका असंख्य व्यस्तताहरू। मानिस सहरमा दौडिरहन्छ। एउटा काम सकिन्छ। अर्को सुरु हुन्छ। एउटा लक्ष्य भेटिन्छ। अर्को जन्मिन्छ। तर कहिलेकाहीँ आफैँलाई सोध्ने समय हुँदैन। म आखिर कहाँ जाँदैछु?

सहरमा मानिस धेरै थिए। तर सबै आ–आफ्नै यात्रामा थिए। शरीर एउटै सडकमा हिँडिरहेको थियो। मन भने फरक फरक दिशामा।

बसले गति लियो।

काठमाडौंका परिचित दृश्यहरू झ्यालबाहिर दौडिन थाले। सूर्य विस्तारै क्षितिजमाथि उठ्दै थियो। सुनौलो प्रकाशले पहाडका टाकुराहरू छुन थालेको थियो।त्यो प्रकाश हेर्दै लाग्यो हरेक यात्रा बाहिरबाट सुरु हुन्छ, तर त्यसको वास्तविक गन्तव्य सधैँ भित्र कतै हुन्छ।मुक्तिनाथको यात्रा पनि त्यही भित्री यात्राको पहिलो पाइला थियो।

काठमाडौंको भीड बिस्तारै पछाडि छुट्यो। भवनहरू पातलिए। खेतहरू देखिन थाले। पहाडहरू नजिकिए।

मुग्लिन पुग्दा बाटोले आफ्नो चरित्र बदलिसकेको थियो। काठमाडौंको व्यस्तता धेरै पछाडि छुटिसकेको थियो। अब राजमार्गको फराकिलो गति पहाडी घुम्तीको धैर्यमा बदलिएको थियो। सडक कहिले नदीको छेउबाट दौडिन्थ्यो। कहिले चट्टानको छाती चिर्दै अघि बढ्थ्यो। कहिले पहाडको भित्तासँग टाँसिएर उकालिन्थ्यो। बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा प्रत्येक मोड नयाँ दृश्य लिएर आउँथ्यो।

त्रिशूली तल गम्भीर भएर बगिरहेको थियो। उसको प्रवाहमा कुनै हतार थिएन। तर रोकावट पनि थिएन।

नदीलाई हेर्दा लाग्यो पानी कहिल्यै पछाडि फर्कँदैन। उसको धर्म नै बग्नु हो। ढुंगा भेटे बाटो बदल्छ। भीर भेटे घुम्छ। गहिराइ भेटे तल झर्छ। तर यात्रा रोक्दैन।

मानिस पनि त्यस्तै हुनुपर्ने हो कि?

हामी भने विगत समातेर बस्छौँ। बितेका कुरा दोहोर्‍याउँछौँ। पुराना दुःख बोकेर हिँड्छौँ। नदीले भने हामीलाई एउटा सरल पाठ पढाइरहेको थियो।बग्न जान्नेले मात्र समुद्र भेट्छ।

मुग्लिनपछि हाम्रो यात्रा पोखरातर्फ लाग्यो। बाटोका दृश्यहरू क्रमशः बदलिँदै गए। पहाडका काखमा बसेका बस्तीहरू देखिन थाले। खेतका गराहरू हरिया थिए। कतै मकैका बोटहरू हावासँगै हल्लिरहेका थिए। कतै गोठको छेउमा गाईबस्तु बाँधिएका थिए। गाउँको जीवन आफ्नो सरल लयमा चलिरहेको थियो।

पोखरा पुग्दा हिमालको संकेत पहिले नै देखिन थालेको थियो। हावामा पहाडको गन्ध थियो। टाढा देखिने नीलो आकाशले यात्राको उत्साह अझ बढाइदिएको थियो। पोखरा केवल विश्रामको ठाउँ बनेन। त्यो लामो यात्राअघि मनलाई तयार पार्ने एउटा मौन चौतारीजस्तो लाग्यो।

त्यहाँबाट अर्को बिहान फेरि यात्रा सुरु भयो।

पोखराबाट बागलुङतर्फ लाग्दा भूगोल अझ गहिरिँदै गयो। पहाडहरू अग्ला भए। खोँचहरू गहिरा भए। बस्तीहरू साना देखिन थाले। सडकको प्रत्येक मोडले प्रकृतिको अर्को अनुहार देखाउँदै थियो।

कुनै घरको आँगनमा बच्चाहरू खेलिरहेका थिए। कतै किसान खेतमा पसिना बगाइरहेका थिए। कतै वृद्ध मानिस घाम ताप्दै बाटो हेरिरहेका थिए। उनीहरूको अनुहारमा कुनै ठूलो दार्शनिक भाषण थिएन। तर जीवनको गहिरो अर्थ थियो। ती दृश्यहरू हेर्दै मंगलदास गुरुजीको एउटा भनाइ सम्झिएँ “जीवन बुझ्न धेरै टाढा जानुपर्दैन। मानिसको कर्म हेरे पुग्छ।” वास्तवमै ती किसानका हातमा श्रमको दर्शन थियो। बच्चाहरूको खेलमा निष्कपटताको दर्शन थियो। वृद्धको मौनतामा अनुभवको दर्शन थियो। हामी ज्ञान खोज्दै यात्रा गरिरहेका थियौँ। तर बाटोले हरेक मोडमा जीवनका सानासाना पाठहरू दिइरहेको थियो। गुरुजी भन्नुहुन्थ्यो “पुस्तकले बाटो देखाउँछ, तर जीवनले हिँड्न सिकाउँछ।” त्यो दिन उहाँका शब्दहरू अझ अर्थपूर्ण लागे।

बागलुङपछि बाटोले अझ कठोर रूप लियो। बेनीतर्फ झर्दै गर्दा कालीगण्डकीको प्रवाहले हाम्रो ध्यान तान्यो। नदी गहिरो थियो। आवाज गम्भीर थियो। त्यसको प्रवाहमा पहाडको शक्ति र समयको कथा मिसिएको जस्तो लाग्थ्यो। मंगलदास गुरुजीको अर्को वाक्य मनमा आयो “नदीलाई हेर्नू, उसले कहिल्यै आफ्नो बाटोबारे गुनासो गर्दैन।” साँच्चै नदीले चट्टान भेट्दा पनि आफ्नो गति रोक्दैनथ्यो। कहिले मोडिन्थ्यो। कहिले साँघुरिन्थ्यो। तर बगिरहन्थ्यो। मानिसको जीवन पनि यस्तै हुनुपर्ने रहेछ। परिस्थिति अनुकूल भए अघि बढ्नु सजिलो हुन्छ। कठिनाइमा पनि अघि बढिरहनु नै साधना हो।

बेनी पुगेपछि यात्राले नयाँ अध्याय खोल्यो। अब हामी मुस्ताङतर्फ उक्लिँदै थियौँ। हावामा परिवर्तन महसुस हुन थाल्यो। वनस्पति पातलिँदै गयो। हरियाली विस्तारै खैरो र सुनौलो रंगमा बदलियो। पहाडहरू विशाल मौन स्तम्भजस्ता देखिन थाले। बाटोमा झरना भेटियो। चट्टान भेटियो। धुलो भेटियो। घुम्ती भेटियो। कहिलेकाहीँ डर पनि भेटियो। बाटो साँघुरो थियो। तल कालीगण्डकी गहिरो खोँचमा बगिरहेकी थिइन्। माथि ठाडो भीर थियो। गाडी सावधानीपूर्वक अघि बढिरहेको थियो। बाहिर पहाड स्थिर थियो। भित्र मन चलायमान। गाडी अघि बढ्थ्यो। तर मन कहिलेकाहीँ रोकिएजस्तो हुन्थ्यो।

त्यस क्षण जीवनको एउटा सत्य फेरि सम्झिएँ,सुरक्षित जीवन चाहने मानिसले कहिल्यै अग्ला पहाड चढ्न सक्दैन। जोखिमबिनाको यात्रा गन्तव्यसम्म पुग्ला, तर अनुभवसम्म पुग्दैन। बाटो जति कठिन हुँदै गयो, मनभित्रको डर पनि त्यति नै स्पष्ट हुँदै गयो। तर डर सधैँ रोक्न आउँदैन रहेछ। कहिलेकाहीँ उसले अझ सचेत भएर अघि बढ्न सिकाउँदो रहेछ। हामी उकालिँदै गयौँ। जति माथि पुग्दै गयौँ, त्यति नै संसारको आवाज कम हुँदै गयो। शहरको कोलाहल हरायो। मोबाइलका घण्टीहरू मौन भए। बाँकी रह्यो हावाको आवाज, गाडीको हल्का कम्पन र आफ्नै श्वासको ध्वनि। जमसोम पुग्दा आकाश खुला थियो। हावा तीव्र थियो। हिमाल नजिक थियो। त्यहाँ उभिँदा एउटा अनौठो अनुभूति भयो। काठमाडौंमा मानिसले आफूलाई संसारको केन्द्र ठान्छ। यहाँ आएपछि थाहा हुन्छ हामी प्रकृतिको विराट रंगमञ्चमा एउटा सानो पात्र मात्र रहेछौँ। हावा बोलिरहेको थियो। पहाड मौन थियो। नदी बगिरहेको थियो। हामी केवल हेरिरहेका थियौँ।

त्यस रात जमसोमको आकाश असाध्यै सफा थियो। शहरको धुवाँ र उज्यालोले छोपिएका ताराहरू यहाँ आँखाभरि देखिन्थे। आकाशतिर हेर्दा आफूलाई अत्यन्त सानो महसुस भयो। एउटा चम्किलो तारालाई नियाल्दै सोचें मानिसले जीवनभर उज्यालो खोज्छ। तर उज्यालोको मूल्य बुझ्न अँध्यारो आकाश आवश्यक रहेछ। जीवनमा पनि सुखको अर्थ दुःख नचाखी कहाँ बुझिन्छ र? शान्तिको अर्थ अशान्ति नदेखी कसरी थाहा हुन्छ? त्यही रात पहाडले मलाई अर्को पाठ पढायो—मौनता पनि संवाद हो। शब्दले व्यक्त गर्न नसकेको कुरा प्रकृतिले कहिलेकाहीँ एउटा दृश्यबाटै भनिदिन्छ। बिहान हुँदा हामी फेरि यात्रामा निस्कियौँ। अब हाम्रो गन्तव्य कागबेनी थियो। बाटोले फेरि आफ्नो नयाँ अनुहार देखाउन थाल्यो। पहाडको रङ बदलिँदै थियो। हावा अझ सुक्खा र चिसो हुँदै थियो। यात्राको थकान शरीरमा थियो। तर मन भने गन्तव्यको कल्पनाले हलुका थियो।

कागबेनी पुग्दा भूगोल मात्र बदलिएन। यात्राको अनुभूति नै बदलियो। कालीगण्डकी र मुस्ताङी भू-दृश्यको संगमले कागबेनीलाई रहस्यमय बनाएको थियो। पुराना घरहरू थिए। साँघुरा गल्लीहरू थिए। ढुंगाका पर्खाल थिए। झ्यालढोकामा समयका पुराना चिह्नहरू थिए। हावासँगै फर्फराइरहेका प्रार्थनाका झण्डाहरूले वातावरणलाई अझ आध्यात्मिक बनाएका थिए। यहाँ समय बिस्तारै हिँडेजस्तो लाग्यो। मानिसहरू पनि हतारमा थिएनन्। पहाडको जीवनले सायद मानिसलाई समयको वास्तविक गति सिकाउँछ। केहीबेर त्यहाँ रोकिएँ। कालीगण्डकीको किनारतर्फ हेरेँ। नदी निरन्तर बगिरहेको थियो। त्यही नदीको प्रवाहमा शालिग्रामका कथा जोडिएका थिए। नदी केवल पानी थिएन। त्यो भूगोल, संस्कृति, आस्था र इतिहास बोकेको जीवित स्मृति थियो।

कागबेनीबाट मुक्तिनाथतर्फ उक्लिँदा शरीर थाकिसकेको थियो। तर मनमा उत्साह थियो। उचाइ बढ्दै गयो। सास केही छोटो भयो। हावा चिसो भयो। आकाश अझ नजिक आयो। बाटोको प्रत्येक मोडसँगै मुक्तिनाथको प्रतीक्षा तीव्र हुँदै गयो। यात्राको कठिनाइ बढ्दै जाँदा अर्को प्रश्न जन्मियो हामी किन यति टाढा आउँदैछौँ? मन्दिर त जहाँ पनि हुन्छ। पूजा त घरमै गर्न सकिन्छ। भगवानलाई सम्झन दूरी किन आवश्यक छ? केहीबेर मनले आफ्नै उत्तर खोज्यो। सायद तीर्थयात्राको उद्देश्य केवल देवताको दर्शन गर्नु होइन। आफैँसँग भेट्नु पनि हो। मानिसलाई गन्तव्यभन्दा यात्रा आवश्यक हुन्छ। गन्तव्यले अन्त्य दिन्छ। यात्राले परिवर्तन दिन्छ। कठिन बाटोले शरीरलाई थकाउँछ। तर त्यही थकानले मनलाई हलुका बनाउँछ। हामी चुपचाप अघि बढिरह्यौँ। अन्ततः टाढाबाट मुक्तिनाथ क्षेत्रको झल्को देखियो। त्यो क्षण यात्राको सम्पूर्ण थकान अचानक अर्थपूर्ण लाग्यो।

हामी मुक्तिनाथ पुग्यौँ। समुद्री सतहबाट करिब ३,७१० मिटरको उचाइमा रहेको मुक्तिनाथ क्षेत्रलाई पहिलोपटक देख्दा मन केही क्षण मौन भयो। त्यहाँ आकाश विशाल थियो। पहाडहरू गम्भीर थिए। हावा निर्मल थियो। वातावरणमा एउटा अदृश्य श्रद्धा थियो। मन्दिरतर्फ अघि बढ्दा यात्राको थकान हराउँदै गयो। मुक्तिनाथ केवल एउटा धार्मिक स्थलजस्तो लागेन। त्यो अनेक विश्वासहरूको संगम थियो। हिन्दू र बौद्ध परम्परा यहाँ एउटै भूगोलमा सहअस्तित्वमा उभिएका थिए। हिन्दूका लागि यो भगवान विष्णुको पवित्र धाम थियो। बौद्धमार्गीका लागि पनि उत्तिकै श्रद्धाको भूमि। दुई परम्परा। दुई सांस्कृतिक स्मृति। तर एउटै पवित्र धरती। त्यहाँ पुगेर लाग्यो—धर्मका बाटाहरू फरक हुन सक्छन्, तर मानिसको अन्तिम खोज शान्ति, सत्य र मुक्ति नै रहेछ।

बौद्धका लागि मुक्तिनाथ चुमिग ग्यात्सा हो। हिन्दूका लागि भगवान् विष्णुको पवित्र धाम। दुई परम्परा, दुई सांस्कृतिक स्मृति। दुई फरक धार्मिक दृष्टिकोण। तर एउटै पवित्र भूमि। यही दृश्यले धर्मको एउटा सुन्दर सत्य सिकायो—आस्था फरक हुन सक्छ, तर खोज एउटै हुन सक्छ। मानिस शान्ति खोज्छ। मानिस अर्थ खोज्छ। मानिस मुक्ति खोज्छ। बाटो फरक होला। भाषा फरक होला। पूजा गर्ने विधि फरक होला। तर मनभित्रको आकांक्षा उस्तै हुन्छ। यही कारण मुक्तिनाथ केवल एउटा धार्मिक स्थल होइन, सहअस्तित्वको एउटा जीवित पाठजस्तो लाग्यो। यहाँ हिन्दूको मन्त्र र बौद्धको प्रार्थना एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिएनन्। तिनीहरू एउटै आकाशमुनि आफ्ना–आफ्ना विश्वास बोकेर उभिएका थिए। त्यस क्षण लाग्यो धर्मले मानिसलाई विभाजित गर्नेभन्दा जोड्ने शक्ति बन्न सके संसार अझ सुन्दर हुने थियो।

मन्दिरको परिसरमा पुगेपछि मेरो आँखा १०८ धारातर्फ गयो। चिसो पानी निरन्तर झरिरहेको थियो। धारा उस्तै थियो। पानी उस्तै थियो। तर ती धारामुनि उभिएका मानिसका अनुहार फरक थिए। कसैको आँखामा श्रद्धा थियो। कसैको आँखामा प्रार्थना। कसैको आँखामा पश्चात्ताप। कसैको आँखामा आशा। कोही आफ्ना दुःख पखाल्न आएको थियो। कोही मनको बोझ हलुका बनाउन। कोही धार्मिक कर्तव्य पूरा गर्न। कोही केवल आस्थाको अनुभव गर्न। १०८ धारामुनि स्नान गर्ने धार्मिक विश्वासलाई वैज्ञानिक तर्कको तराजुमा तौलिरहन आवश्यक लागेन। आस्था सधैँ प्रमाणको विषय हुँदैन। कतिपय कुरा प्रमाणित गरिँदैनन्। अनुभूत गरिन्छ। पानीको प्रत्येक धाराले मानिसको शरीर छोइरहेको थियो। तर त्यससँगै उनीहरूको मनले पनि केही खोजिरहेको थियो। मैले ती अनुहारहरू हेरेँ। त्यहाँ मानव जीवनका अनेक कथा देखिए। सबैको बाहिरी यात्रा एउटै थियो। तर भित्री यात्रा फरक।

पानी शरीरमा पर्‍यो। असाध्यै चिसो थियो। पहिलो स्पर्शमा शरीर झस्कियो। केही क्षण असह्यजस्तो लाग्यो। तर बिस्तारै त्यो चिसोपन पनि सह्य भयो। त्यही क्षण एउटा गहिरो प्रतीक मनमा जन्मियो। जीवनका पीडाहरू पनि यस्तै हुन्छन्। पहिलो स्पर्शमा असह्य। समयसँगै स्वीकार्य। र अन्ततः अनुभव। दुःखले मानिसलाई भत्काउँछ पनि। बनाउँछ पनि। पीडाले मानिसलाई कमजोर बनाउँछ पनि। परिपक्व बनाउँछ पनि। हामी दुःखबाट भाग्न चाहन्छौँ। तर कतिपय दुःखहरू पार गरेपछि मात्र आफूभित्रको शक्ति थाहा हुन्छ। १०८ धाराको पानी शरीरबाट बगेर तल झरिरहेको थियो। त्यससँगै आफ्ना केही चिन्ता, केही भय र केही पुराना असन्तोष पनि बगून् भन्ने लाग्यो। बाहिर निस्कँदा शरीर चिसो थियो। तर मनमा अनौठो हलुकापन थियो। सायद तीर्थयात्राको अर्थ यही हो बाहिरको पानीले शरीर छोओस् र भित्रको विश्वासले मन।

मुक्तिनाथको परिसरमा रहेको प्राकृतिक ज्वालाले फेरि ध्यान तान्यो। पानी र आगो एकै पवित्र भूगोलमा। एकातिर चिसो पानी। अर्कोतिर अनन्तजस्तो देखिने ज्वाला। दुई विपरीत तत्व। तर एउटै आध्यात्मिक वातावरण। त्यस दृश्यले जीवनको अर्को दर्शन सुनायो। जीवन पनि त यस्तै रहेछ। भित्र आगो छ। बाहिर पानी छ। आकांक्षा र शान्ति। अशान्ति र धैर्य। भोग र त्याग। द्वन्द्व र समन्वय। मानिसको जीवन कहिल्यै एकरूप हुँदैन। उसभित्र एकैपटक अनेक भावनाहरू जलिरहेका हुन्छन्। इच्छा पनि हुन्छ। विरक्ति पनि हुन्छ। प्रेम पनि हुन्छ। पीडा पनि हुन्छ। विजयको चाहना पनि हुन्छ। शान्तिको खोज पनि हुन्छ। सायद जीवनको सौन्दर्य नै यही विरोधाभासमा छ। मुक्तिनाथको अर्थ त्यस क्षण अझ गहिरो लाग्यो। मुक्ति बाहिरको कुनै स्थानमा मात्र हुँदैन। मुक्ति त मनको एउटा अवस्था हुन सक्छ। आफ्नो अहंकारबाट मुक्त हुनु। लोभबाट मुक्त हुनु। ईर्ष्याबाट मुक्त हुनु। अनावश्यक भयबाट मुक्त हुनु। अतीतको बोझबाट मुक्त हुनु। भविष्यको अनिश्चितताबाट मुक्त हुनु। आफूले आफैँमाथि बनाएका सीमाहरूबाट मुक्त हुनु।

सायद यही कारण मानिस हजारौँ वर्षदेखि तीर्थयात्रामा निस्किरहेको छ। ऊ भगवान् खोज्न निस्कन्छ। तर यात्राको अन्त्यमा आफूलाई भेट्छ। मन्दिरअगाडि उभिएर केही समय आँखा बन्द गरेँ। बाहिर हावा चलिरहेको थियो। वरिपरि भक्तजनहरूको हल्का आवाज थियो। तर आँखाभित्र एउटा गहिरो मौनता थियो। मैले कुनै ठूलो इच्छा मागिनँ। धन मागिनँ। पद मागिनँ। प्रसिद्धि मागिनँ। सफलताको सूची पनि भगवान्सामु राखिनँ। केवल एउटा कुरा मनमा आयो—“हे ईश्वर, मलाई आफूलाई बुझ्ने बुद्धि देऊ।” किनकि मानिसले संसार जिते पनि आफूलाई जित्न सकेन भने उसको विजय अधुरो हुन्छ। आफ्नै अहंकारसँग हार्ने मानिस बाहिरको विजयले कहिल्यै पूर्ण हुन सक्दैन। मुक्तिनाथबाट फर्किने बेला मनमा अनौठो शान्ति थियो। तर फर्कने बाटो उही थियो। कागबेनी, जमसोम, बेनी, बागलुङ, पोखरा हुँदै फेरि काठमाडौं। बाटो उही थियो। पहाड उही थिए। नदी उही थियो। तर यात्रु उही थिएन। मुक्तिनाथले गन्तव्य मात्र देखाएको थिएन। उसले फर्किएपछि कसरी बाँच्ने भन्ने प्रश्न पनि छोडेको थियो।:::

कागबेनी, जमसोम, बेनी, बागलुङ, पोखरा, मुग्लिन, काठमाडौं। फर्कने क्रममा यी सबै ठाउँहरू फेरि बाटोमा आए। तर फर्कंदा बाटो उही भएर पनि यात्रा उही थिएन। किनकि यात्रु बदलिइसकेको थियो। पहाडले केही सिकाएको थियो। नदीले केही सिकाएको थियो। हावाले केही सिकाएको थियो। मन्दिरले केही सिकाएको थियो। तर सबैभन्दा ठूलो कुरा मौनताले सिकाएको थियो। यात्रामा हामीले धेरै दृश्य देख्यौँ। तर ती दृश्यभन्दा गहिरो केही अनुभूति बोकेर फर्किरहेका थियौँ। पहाडको उचाइले आफ्नो सानो अस्तित्व सम्झायो। नदीको निरन्तर प्रवाहले समयसँगै बग्न सिकायो। हावाको तीव्रताले जीवन स्थिर हुँदैन भन्ने बुझायो। मुक्तिनाथको शान्त वातावरणले मनभित्रको आवाज सुन्न सिकायो।

काठमाडौं फर्किँदा फेरि सहरको भीड देखियो। गाडीहरू थिए। मानिसहरू थिए। हर्नका आवाज थिए। मोबाइलका घण्टीहरू थिए। कामका चिन्ताहरू थिए। कार्यालयका फाइलहरू थिए। हतारमा दौडिरहेका मानिसहरू थिए। सबै उस्तै थियो। तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो। केही दिनअघि यही भीड सामान्य लाग्थ्यो। अहिले त्यही भीडभित्र मानिसहरूको अदृश्य थकान देखिन थालेको थियो। प्रत्येक अनुहारमा एउटा कथा थियो। प्रत्येक मानिस आफ्नै कुनै न कुनै मुक्तिनाथ खोजिरहेको थियो। कसैलाई धन चाहिएको थियो। कसैलाई सम्मान। कसैलाई प्रेम। कसैलाई शान्ति। कसैलाई आफ्नै अस्तित्वको अर्थ। त्यही क्षण बुझें तीर्थयात्रा सकिएर मानिस घर फर्कन्छ, तर तीर्थको अर्थ उसको व्यवहारमा सुरु हुनुपर्ने रहेछ।

मुक्तिनाथबाट फर्किएको मानिसले एउटा गहिरो कुरा बुझ्दोरहेछ जीवनको वास्तविक यात्रा किलोमिटरमा नापिँदैन। त्यो चेतनामा नापिन्छ। काठमाडौंको भीडदेखि मुक्तिनाथको मौनतासम्मको दूरी बाहिरी संसारदेखि भित्री संसारसम्मको यात्रा थियो। मुग्लिनले बग्न सिकायो। पोखराले सुन्दरता देखायो। बागलुङले धैर्य सिकायो। बेनीले संगमको अर्थ बुझायो। जमसोमले प्रकृतिको विराटता देखायो। कागबेनीले समय र स्मृतिको कथा सुनायो। अनि मुक्तिनाथले एउटा प्रश्न छोड्यो—“तिमी के खोज्दैछौ?” यसको उत्तर अझै पूर्ण छैन। सायद जीवनभर पूर्ण हुँदैन। किनकि मानिसको खोज पनि जीवनसँगै बदलिँदै जान्छ। बाल्यकालमा चाहना फरक हुन्छ। युवावस्थामा सपना फरक हुन्छ। परिपक्वतामा प्रश्न फरक हुन्छ। अन्ततः मानिस बाहिर खोजेको कुरा आफ्नै अन्तर्मनमा खोज्न थाल्छ।

अब एउटा कुरा भने स्पष्ट छ, मुक्ति कुनै टाढाको आकाशमा लुकेको वस्तु होइन। यो आफ्नै मनभित्र खोलिनुपर्ने एउटा ढोका हो। त्यो ढोका खोल्न कहिलेकाहीँ काठमाडौं छोड्नुपर्छ। पहाड चढ्नुपर्छ। हावा सहनुपर्छ। चिसो पानीमा उभिनुपर्छ। आफ्नो डरको सामना गर्नुपर्छ। आफ्नो अहंकारलाई प्रश्न गर्नुपर्छ। र अन्ततः आफ्नै मौनतामा पुग्नुपर्छ। मुक्तिनाथको यात्रा त्यही मौनतासम्म पुग्ने यात्रा थियो। त्यसैले मुक्तिनाथबाट फर्किए पनि यात्रा समाप्त भएन। बरु त्यहीँबाट एउटा नयाँ यात्रा सुरु भयो, बाहिरको संसार जित्ने होइन, आफूभित्रको संसार बुझ्ने यात्रा। साँचो तीर्थयात्रा मन्दिरको ढोकामा पुगेर समाप्त हुँदैन। त्यो त त्यहाँबाट फर्किएको मनले जीवनलाई कसरी हेर्छ भन्ने कुराबाट सुरु हुन्छ। अब मेरो यात्रा पनि त्यही हो, आफूभित्रको मुक्तिनाथ खोज्ने यात्रा।