तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

 मानव जीवनमा अहंकार वा दम्भ चेतनाको प्राकृतिक विकासक्रमभित्र देखिने एक मनोवैज्ञानिक अवस्था पनि हो। प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व, क्षमता, ज्ञान र अधिकारप्रति कुनै न कुनै स्तरमा गर्व महसुस गर्छ। यो गर्व नै प्रारम्भिक आत्मचेतनाको बीउ हो, जसले व्यक्तिलाई “म छु” भन्ने अनुभूति दिन्छ। यही अनुभूति बिना आत्मविश्वास, निर्णय क्षमता र जीवनसँग जुझ्ने साहस सम्भव हुँदैन। यस अर्थमा दम्भलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन। यसको प्रारम्भिक रूप जीवनको ऊर्जा पनि हो।

तर जब यही आत्मगौरव असन्तुलित रूपमा विस्तार हुन्छ, तब यो दम्भमा रूपान्तरण हुन्छ। दम्भ त्यस्तो अवस्था हो जहाँ म भन्ने चेतना अत्यधिक ठूलो भएर अरू भन्ने अस्तित्वलाई सानो देख्न थाल्छ। यही बिन्दुबाट मनोवैज्ञानिक विकृति सुरु हुन्छ। व्यक्तिको दृष्टि संकुचित हुँदै जान्छ, र ऊ आफ्नो सोचलाई नै अन्तिम सत्य मान्न थाल्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा दम्भ आत्मको सीमित पहिचान हो। जब व्यक्ति आफूलाई सम्पूर्ण अस्तित्वभन्दा अलग र श्रेष्ठ ठान्छ, तब उसले वास्तविकताको व्यापक स्वरूप गुमाउँछ। उपनिषद् परम्परामा भनिएझैँ, अज्ञानता तब सुरु हुन्छ जब आत्मा आफूलाई सम्पूर्णबाट अलग देख्छ। यही अलगाव दम्भको मूल जरा हो।

अत्यधिक दम्भले निर्णय प्रक्रियालाई पनि विकृत बनाउँछ। व्यक्ति भावनात्मक सन्तुलनभन्दा आफ्नो प्रतिष्ठा र स्वार्थको रक्षा गर्न केन्द्रित हुन्छ। निर्णयहरू तर्क र करुणाबाट होइन, अहंकार र प्रतिरक्षात्मक भावनाबाट उत्पन्न हुन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा गलत दिशा लिन्छ।

व्यक्तिगत दम्भले समाजमा गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्छ। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा दम्भपूर्ण व्यक्तिहरूले सहकार्य र समझदारीको वातावरण कमजोर बनाउँछन्। उनीहरूको असहिष्णुता, आलोचना झेल्न नसक्ने प्रवृत्ति र प्रतिस्पर्धात्मक स्वभावले समूहमा तनाव र द्वन्द्वको अवस्था उत्पन्न गर्छ। राजनीतिक वा प्रशासनिक क्षेत्रमा अत्यधिक दम्भ भएका नेताहरू वा पदाधिकारीहरूले आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिनु हुन्छ, जसले नीति निर्माण, न्याय र सामाजिक समृद्धिमा अवरोध पुर्याउँछ।

सामाजिक दृष्टिले, व्यक्तिगत दम्भले असमानता, अन्याय, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र अविश्वासलाई जन्म दिन्छ। जब धेरै व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र प्रतिष्ठा माथि राख्छन्, तब सहयोग, सहिष्णुता र सामूहिक विकासको भावना कमजोर हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा नैतिक पतन, अस्थिरता र असन्तुलन निम्त्याउँछ। त्यसैले, व्यक्तिगत दम्भलाई चिन्ने, नियन्त्रण गर्ने र आत्मचिन्तनमार्फत सुधार्ने अभ्यास प्रत्येक व्यक्तिको जीवन र समाज दुवैका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।

मानव सभ्यताको इतिहास निरन्तर नैतिक संघर्षको कथा हो। यहाँ विज्ञानले गति दिएको छ, प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ, तर मानव हृदयभित्रको युद्ध अझै समाप्त भएको छैन। त्यो युद्ध हो—दम्भ र नैतिकता बीचको संघर्ष।

दम्भ, अर्थात् अहंकार, एक सूक्ष्म विष हो, जसले विस्तारै चेतनालाई खण्डित गर्छ। सुरुमा यो आत्मविश्वास जस्तो देखिन्छ। तर समयसँगै यो आत्ममूल्यभन्दा माथि उठेर अरूलाई तुच्छ ठान्ने रोग बन्छ। यही बिन्दुबाट नैतिक मूल्यहरू कमजोर हुन थाल्छन्।

नैतिक मूल्यहरू मानव समाजको अदृश्य मेरुदण्ड हुन्। सत्य, करुणा, इमान, सहानुभूति र जिम्मेवारी—यी तत्वहरूले समाजलाई मानवीय बनाउँछन्। तर जब दम्भ प्रवेश गर्छ, यी सबै मूल्यहरू क्रमशः विस्थापित हुन थाल्छन्।

दम्भको पहिलो आक्रमण सत्यमाथि हुन्छ। अहंकारी व्यक्ति सत्यलाई स्वीकार गर्न चाहँदैन। किनभने सत्यले उसको छवि कमजोर पार्न सक्छ। त्यसैले ऊ झूटलाई सजिलै स्वीकार गर्छ, तर सत्यलाई अस्वीकार गर्छ। यहीँबाट नैतिक पतन सुरु हुन्छ।दोस्रो आक्रमण करुणामाथि हुन्छ। दम्भी मनमा अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता घट्दै जान्छ। ऊ  आफ्नो अस्तित्व र सफलता देख्छ। अरूको दुःख उसको दृष्टिमा महत्वहीन बन्न थाल्छ। यसरी मानवता क्रमशः हराउँदै जान्छ।तेस्रो आक्रमण इमानमाथि हुन्छ। जब व्यक्ति आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, तब उसलाई नियमहरू पनि सानो लाग्न थाल्छन्। ऊ सोच्न थाल्छ कि नियम उसका लागि होइन, अरूका लागि हो। यही मानसिकताले भ्रष्टाचार, छल र धोका जन्माउँछ।

दम्भ  व्यक्तिगत स्तरमा मात्र सीमित हुँदैन। यो सामाजिक संरचनामा पनि प्रवेश गर्छ। जब नेतृत्वमा दम्भी व्यक्ति पुग्छ, तब सम्पूर्ण संस्था नै विकृत हुन थाल्छ। निर्णयहरू न्यायका आधारमा होइन, अहंकारका आधारमा हुन थाल्छन्। यसले सामाजिक अस्थिरता जन्माउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा दम्भ अज्ञानताको उच्चतम रूप हो। जब मानिस आफूलाई सम्पूर्ण ठान्छ, तब ऊ सत्यबाट सबैभन्दा टाढा पुग्छ। किनभने सत्यले सधैं विनम्रता माग्छ। विनम्रता बिना ज्ञान अधूरो हुन्छ।

बुद्ध दर्शनमा पनि अहंकारलाई दुःखको मूल कारण मानिन्छ। “म” भन्ने भावनाले जब अत्यधिक स्थान लिन्छ, तब “हामी” हराउन थाल्छ। यही हराएको “हामी” नै सामाजिक विघटनको कारण बन्छ।दम्भको अर्को प्रभाव सम्बन्धहरूमा देखिन्छ। परिवारभित्र जब एक सदस्य अहंकारी बन्छ, तब प्रेमको स्थान नियन्त्रणले लिन्छ। संवादको स्थान आदेशले लिन्छ। यसरी सम्बन्धहरू बिस्तारै यान्त्रिक बन्न थाल्छन्।

नैतिक मूल्यहरू आन्तरिक चेतनाको आवाज हुन्। तर दम्भले त्यो आवाजलाई दबाइदिन्छ। मानिस बाहिरबाट त सफल देखिन सक्छ, तर भित्रबाट खाली हुँदै जान्छ। यही खालीपन नै आधुनिक संकट हो।

आधुनिक समाजमा दम्भ अझ जटिल रूपमा प्रकट हुन्छ। सामाजिक सञ्जाल, पद, प्रतिष्ठा र आर्थिक सफलताले अहंकारलाई अझ मलजल गर्छ। मानिस आफ्नो वास्तविकता भन्दा आफ्नो छवि बचाउन बढी केन्द्रित हुन्छ। यसले नैतिकताको आधार कमजोर बनाउँछ।तर दम्भ अपरिवर्तनीय होइन। यो चेतनाको माध्यमबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। आत्मनिरीक्षण दम्भको पहिलो उपचार हो। जब मानिसले आफूलाई प्रश्न गर्न थाल्छ, तब अहंकार कमजोर हुन्छ।

विनम्रता दम्भको विपरीत शक्ति हो। विनम्रता सीमाको स्वीकार हो। जब मानिस आफ्नो सीमालाई बुझ्छ, तब ऊ अरूलाई पनि सम्मान गर्न थाल्छ। यहीँबाट नैतिक मूल्यहरू पुनः स्थापित हुन्छन्।

आध्यात्मिक दृष्टिले दम्भ आत्माको आवरण हो, जसले वास्तविक चेतनालाई ढाक्छ। जब यो आवरण हट्छ, तब मात्र वास्तविक मानवता प्रकट हुन्छ।

जीवनको अन्तिम सत्य यही हो।मानिसको मूल्य उसको ज्ञान, धन वा शक्तिमा होइन, उसको नैतिकता र विनम्रतामा निहित हुन्छ। दम्भले क्षणिक उचाइ दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा पतन निश्चित गर्छ। यसरी हेर्दा दम्भ  व्यक्तिगत कमजोरी होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यताको लागि चेतावनी हो। यदि यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिएन भने, नैतिक मूल्यहरू केवल पुस्तकमा सीमित हुनेछन्, जीवनमा होइन।