असार १५– नेपाली किसानका लागि वर्षकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन। खेतभरि हरियो धानको बिरुवा, आकाशबाट झरिरहेको रिमझिम वर्षा, हलो जोतिरहेका गोरु, हिलोमा रमाइरहेका किसान, दही–चिउराको स्वाद र खेतका कान्लाबाट गुञ्जिने असारे भाका—यी सबै मिलेर नेपाली कृषि सभ्यताको अनुपम चित्र कोर्थे। तर समय फेरिएको छ। अहिले खेतमा रोपाइँ त भइरहेको छ, तर असारे गीतका मिठा भाका भने विस्तारै मौन बन्दै गएका छन्।

सुदूरपश्चिमका कैलाली, कञ्चनपुर, डडेल्धुरा, डोटी, बझाङ, अछाम, दार्चुल्ला र बैतडीका गाउँहरूमा अझै पनि असार लागेसँगै किसानहरू धान रोपाइँमा व्यस्त हुन्छन्। तर केही दशकअघिसम्म खेतभरि गुञ्जिने मौलिक असारे गीत विस्थापित भइरहेका छन्। कतिपय गाउँमा त अब असारे भाका गाउने पुस्ता नै भेटिन मुस्किल हुन थालेको छ।

पहिले गाउँका युवती, महिलाहरू र पुरुषहरू समूह बनाएर खेतमा धान रोप्थे। गीत गाउने, हिलो छ्यापाछ्याप गर्ने, रमाइलो गर्ने र कामलाई उत्सव बनाउने परम्परा थियो। अहिले भने अधिकांश खेतमा कामदारको अभाव छ। गाउँका युवा रोजगारीका लागि विदेश गएका छन्। बाँकी रहेका किसान छिटो काम सक्न आधुनिक उपकरणमा निर्भर हुन थालेका छन्।

बझाङ छविस पाथिभेरा गाउँपालिका–२ की ६८ वर्षीया जुना कडायत भन्छिन्, हाम्रो पालामा रोपाइँ भनेको चाड जस्तै हुन्थ्यो। बिहानदेखि बेलुकासम्म गीत गाइन्थ्यो। अहिले गीत गाउने मान्छे छैनन्।

उनी सम्झिन्छिन्

रोपौँ है दिदी धान, पानी झर्यो झमझम,
हिलोभित्र हाँस्दै रोपौँ, भरियोस् सबैको घरआँगन।

यस्ता गीतले कामको थकान बिर्साइदिने मात्रै होइन, एकआपसमा आत्मीयता पनि बढाउँथे।

बेठीको संस्कृति पनि हरायो:

सुदूरपश्चिममा पहिले बेठी अर्थात् पालैपालो एकअर्काको खेतमा गएर धान रोप्ने चलन निकै लोकप्रिय थियो। गाउँभरिका मानिसहरू एउटै खेतमा जम्मा हुन्थे। काम सकिएपछि अर्को दिन अर्कोको खेतमा पुग्थे। यसले श्रम पनि बाँडिन्थ्यो र सामाजिक सम्बन्ध पनि बलियो हुन्थ्यो।

बझाङ छविस पाथिभेरा गाउँपालिकाका कै स्थानीय हरि बहादुर जोशी भन्छन्, बेठी हराएसँगै असारे गीत पनि हराउन थाले। अहिले सबैले ज्यालादारी मजदुर खोज्छन्। सामूहिक श्रमको भावना कमजोर भएको छ।

उनका अनुसार असारे गीत केवल मनोरञ्जन होइन, कृषि संस्कृतिको जीवित दस्तावेज हुन्। गीतमा प्रेम, श्रम, प्रकृति, मौसम र सामाजिक सम्बन्धका कथा लुकेका हुन्छन्।

मोबाइलको संगीतले दबायो असारे भाका:

अहिले अधिकांश खेतमा ब्लुटुथ स्पिकरमा आधुनिक गीत बजिरहेका हुन्छन्। युवापुस्ताले पुराना असारे गीत सिक्न पाएका छैनन्। त्यसैले मौलिक भाका विस्तारै हराउँदै गएका छन्।

कञ्चनपुरको बेलौरीकी २३ वर्षीया सविना राना भन्छिन्, हामीले हजुरआमाले गाएको असारे गीत सुनेका त छौँ, तर पूरै आउँदैन। अहिले साथीहरू आधुनिक गीतमै रमाउँछन्।

संस्कृतिका जानकारहरूका अनुसार अहिले नै संरक्षणको प्रयास नगर्ने हो भने केही वर्षपछि असारे गीत संग्रहालयमा मात्रै सीमित हुन सक्छ।

असारको हिलो र जनविश्वास:

नेपाली समाजमा असार १५ मा हिलो खेल्नु शुभ मानिन्छ। खेतको हिलोमा पस्दा शरीरका छालासम्बन्धी रोग कम हुने जनविश्वास पनि छ। हिलो छ्यापाछ्याप गर्दा मनको तनाव हट्ने र सम्बन्ध अझ प्रगाढ हुने विश्वास अझै धेरै गाउँमा जीवित छ।

बझाङ की मञ्जु कडायत भन्छिन्, एक दिन भए पनि सबैसँग हिलो खेल्दा मन हलुका हुन्छ। खेतमा रमाइलो गर्दा वर्षभरिको दुःख बिर्सिन्छ।

दही–चिउराको परम्परा अझै जीवित:

असार १५ भन्नासाथ दही–चिउराको सम्झना आउँछ। धान रोपेर थाकेका किसानले दही, चिउरा, अचार र मौसमी फलफूल खाएर शरीरलाई शीतलता दिने परम्परा अहिले पनि कायम छ।

सहरी क्षेत्रमा पनि खेतमा नपुगेका मानिसले दही–चिउरा खाएर राष्ट्रिय धान दिवस मनाउने गरेका छन्। यही कारण यो परम्परा अझै बलियो रूपमा टिकिरहेको देखिन्छ।

किसानका समस्या उस्तै:

असार लागे पनि किसानका समस्या भने उस्तै छन्। समयमै मल नपाउने, उन्नत बीउको अभाव, सिँचाइको समस्या, बढ्दो उत्पादन लागत र बजारको अनिश्चितताले किसान चिन्तित छन्।

कैलालीको जानकी गाउँपालिकाका किसान नरेन्द्र साउद भन्छन्, हामी खेतमा पस्यौँ तर मल पाइएन। बीउ महँगो छ। उत्पादन बढाउन सबै कुरा किसानकै भरमा छ।

उनका अनुसार धान उत्पादन बढाउन आधुनिक प्रविधिसँगै स्थानीय बीउ, संस्कृति र किसानमैत्री नीति आवश्यक छ। धान उत्पादन मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण पनि राज्यको दायित्व हो, उनी भन्छन्।

रैथाने धान पनि संकटमा:

सुदूरपश्चिममा पाइने स्थानीय धानका धेरै जात विस्तारै हराउँदै गएका छन्। उत्पादन बढी हुने उन्नत जातका धानतर्फ किसान आकर्षित भएपछि पुराना रैथाने बीउ संकटमा परेका छन्।

कृषकहरु भन्छन्, रैथाने धानमा स्वाद, पोषण र स्थानीय वातावरणसँग अनुकूल हुने क्षमता धेरै हुन्छ। यसको संरक्षण नगरे भविष्यमा ठूलो क्षति हुन सक्छ।

असारे भाकाको मिठास:

पहिले खेतभरि यस्ता गीत गुञ्जन्थे:

हिलोमाथि पाइला टेकौँ, रोपौँ धानका बिरुवा,
मेहनतले भरियोस् भकारी, मुस्कान भरियोस् घरुवा।

अर्को भाका:

रिमझिम पानी, हरियो खेत, असार आयो गाउँमा,
हातेमालो गर्दै रोपौँ धान, सुख बसोस् हाम्रै ठाउँमा।

यी गीतले कामलाई उत्सवमा बदलिदिन्थे।

अर्थतन्त्रसँग जोडिएको पर्व:

नेपाल कृषिप्रधान देश भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा ठूलो परिमाणमा धान र चामल आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। उत्पादन लागत बढ्दै जानु, खेतीयोग्य जमिन बाँझो बस्नु र युवापुस्ता विदेशिनु यसको प्रमुख कारण मानिन्छ।

कृषि विज्ञहरूका अनुसार किसानलाई समयमै मल, बीउ, सिँचाइ, प्रविधि र बजार सुनिश्चित गर्न सकिए धान उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ।

संरक्षणको आवश्यकता:

संस्कृतिविद् लक्ष्मण भण्डारी भन्छन्, असारे गीत हाम्रो मौलिक पहिचान हो। यसलाई विद्यालय, स्थानीय तह र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।

उनका अनुसार प्रत्येक पालिकाले राष्ट्रिय धान दिवसमा असारे गीत प्रतियोगिता, रैथाने धान प्रदर्शनी र परम्परागत रोपाइँ महोत्सव आयोजना गर्न सके हराउँदै गएको संस्कृति पुनर्जीवित हुन सक्छ।

मौलिकता जोगाउने समय यही हो:

असार १५ केवल धान रोप्ने दिन होइन। यो नेपाली श्रम, संस्कृति, सहकार्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको प्रतीक हो। खेतमा गुञ्जिने असारे भाका, हिलोमा छ्यापाछ्याप, दही–चिउरा, बेठीको परम्परा र सामूहिक श्रम—यी सबै नेपाली पहिचानका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।

आज खेतमा धान रोप्ने हात अझै छन्, तर गीत गाउने स्वरहरू कम हुँदै गएका छन्। यदि अहिले नै संरक्षणको पहल गरिएन भने आगामी पुस्ताले असारे गीत किताबका पानामा मात्र पढ्नेछन्।

धानको उत्पादन बढाउनु जति आवश्यक छ, त्यति नै आवश्यक छ असारसँग जोडिएका मौलिक संस्कृति, भाका र परम्परालाई जोगाउनु। किसानको भकारी भरिनु मात्र होइन, नेपाली संस्कृतिको भकारी पनि भरिरहनुपर्छ। त्यही बेला असार १५ को वास्तविक अर्थ, राष्ट्रिय धान दिवसको सार्थकता र हाम्रो कृषि सभ्यताको गौरव जीवन्त रहनेछ।