तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको सार चेतनाको विस्तार, संस्कारको परिष्कार र आन्तरिक रूपान्तरणको निरन्तर यात्रा हो। जब चेतना संस्कारित हुन्छ, तब मात्र मानिसमा सच्चा मानवीय महानता प्रकट हुन्छ। संस्कारविहीन चेतना शक्ति त हुन सक्छ, तर दिशा विहीन शक्ति जस्तै विनाशकारी पनि हुन सक्छ। त्यसैले मानव सभ्यताको स्थायित्व र उन्नति संस्कारित चेतनामा नै निर्भर गर्दछ।

संस्कारित चेतना जहाँ विचार, भावना र व्यवहार सत्य, करुणा, अनुशासन र विवेकद्वारा निर्देशित हुन्छन्। यो चेतना केवल ज्ञानको संग्रह होइन, बरु ज्ञानलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने नैतिक क्षमता हो। ज्ञानले मानिसलाई सूचना दिन्छ, तर संस्कारले त्यस ज्ञानलाई जीवनोपयोगी र मानवतामूलक बनाउँछ। यही कारण पूर्वीय दर्शनमा संस्कारलाई जीवन निर्माणको आधार मानिएको छ।

मानवता अभ्यास, अनुशासन र आत्मशुद्धिको परिणाम हो। जब मानिस आफ्नो स्वार्थ, अहंकार र लोभबाट माथि उठ्छ, तब उसमा करुणा, सहानुभूति र सहअस्तित्वको भावना विकास हुन्छ। यही भावना नै मानवीय महानताको मूल आधार हो। महानता शक्ति, पद वा सम्पत्तिमा होइन, बरु आन्तरिक शुद्धता र नैतिक दृढतामा निहित हुन्छ।

संस्कारित चेतनाको विकास बाल्यकालदेखि नै सुरु हुन्छ। परिवार पहिलो विद्यालय हो, जहाँ बच्चाले प्रेम, सम्मान, सहिष्णुता र जिम्मेवारीका प्रारम्भिक संस्कारहरू सिक्छ। यदि परिवारमा नैतिक वातावरण छैन भने बाह्य शिक्षा मात्रले पूर्ण मानव निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसैले संस्कार निर्माणको पहिलो आधार परिवार नै हो। बच्चाले जे देख्छ, जे सुन्छ र जे अनुभव गर्छ, त्यसले उसको चेतनामा गहिरो प्रभाव पार्छ।

शिक्षा प्रणालीले पनि संस्कारित चेतना निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्छ।  शिक्षा तब मात्र पूर्ण हुन्छ जब त्यसले व्यक्तित्व निर्माण, नैतिक विकास र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि समेट्छ। यदि शिक्षाले केवल प्रतिस्पर्धा, सफलता र उपभोगको संस्कृति सिकाउँछ भने त्यसले संस्कारभन्दा अहंकारलाई बलियो बनाउन सक्छ।

संस्कारित चेतना आत्मनियन्त्रणको अभ्यास  हो। मानिसका इच्छा, आवेग र भावनाहरू स्वाभाविक हुन्, तर ती नियन्त्रणविहीन भएमा विनाशकारी बन्न सक्छन्। क्रोध, लोभ, घृणा र अहंकार जस्ता भावनाहरूलाई विवेकद्वारा नियन्त्रण गर्न सक्नु नै संस्कारित चेतनाको पहिचान हो। आत्मनियन्त्रण बिना मानवता स्थिर रहन सक्दैन।

आधुनिक युगमा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै मानिसको बाह्य जीवन अत्यन्त सहज बनेको छ, तर आन्तरिक जीवन भने जटिल र अशान्त बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धा र भौतिक दौडले मानिसलाई बाह्य प्रदर्शनमा व्यस्त बनाएको छ। तर भित्री आत्मसाक्षात्कार र आत्मचिन्तन क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यही असन्तुलनले मानसिक तनाव, असन्तुष्टि र नैतिक संकट बढाएको छ।

मानवीय महानताको अर्को महत्वपूर्ण आधार करुणा हो। करुणा सक्रिय सहानुभूति हो जसले अरूको पीडालाई आफ्नै पीडा जस्तै अनुभव गर्छ। संस्कारित चेतनाले करुणालाई विकास गर्छ। जब मानिस अरूको दुःख बुझ्न थाल्छ, तब उसले स्वार्थको सीमाभन्दा माथि उठेर मानवताको सेवा गर्न थाल्छ।

इतिहासमा महान व्यक्तित्वहरूलाई महान बनाउने मूल तत्व उनीहरूको संस्कारित चेतना नै हो। महात्मा गाँधीले सत्य र अहिंसालाई आफ्नो जीवनको आधार बनाए। उनी नैतिक चेतनाको प्रतीक थिए। त्यस्तै गौतम बुद्धले लोभ, मोह र हिंसाबाट मुक्त जीवनलाई शान्तिको मार्ग माने। यी सबै उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि मानवीय महानता बाह्य उपलब्धिमा होइन, आन्तरिक संस्कारमा आधारित हुन्छ।

संस्कारित चेतनाले समाजमा न्याय र समानताको आधार तयार गर्छ। जब मानिसहरू नैतिक मूल्यहरूलाई आफ्नो जीवनको मार्गदर्शक बनाउँछन्, तब समाजमा शोषण, विभेद र अन्याय स्वतः घट्न थाल्छ। न्याय नैतिक चेतनाको प्रतिबिम्ब हो। यदि मानिसको चेतना असंस्कारित छ भने कुनै पनि कानुनी व्यवस्था पूर्ण रूपमा प्रभावकारी हुन सक्दैन।

नेतृत्वको सन्दर्भमा पनि संस्कारित चेतना अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सच्चा नेता त्यो हो जसले शक्ति र अधिकारलाई सेवा र उत्तरदायित्वको माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्छ। यदि नेतृत्व स्वार्थ, अहंकार र व्यक्तिगत लाभमा केन्द्रित भयो भने समाजमा अस्थिरता बढ्छ। तर संस्कारित चेतनाले निर्देशित नेतृत्वले समाजलाई एकता, समृद्धि र न्यायको दिशामा लैजान्छ।

धार्मिक र आध्यात्मिक परम्पराहरूले पनि संस्कारित चेतनालाई उच्च स्थान दिएका छन्। यहाँ धर्मको अर्थ कुनै संकीर्ण विश्वास होइन, बरु नैतिक आचरण, सत्य र कर्तव्य हो। जब धर्मलाई संस्कारसँग जोडिन्छ, तब मानव जीवनको उद्देश्य स्पष्ट हुन्छ। मानिस केवल बाँच्ने मात्र होइन, सार्थक रूपमा बाँच्ने प्रयास गर्छ।

संस्कारित चेतनाको विकासमा ध्यान, आत्मचिन्तन र मौनताको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ। जब मानिस केही समयका लागि बाह्य संसारबाट अलग भएर आफ्नो अन्तर्मनतर्फ फर्कन्छ, तब उसले आफ्ना कमजोरी, भ्रम र अज्ञानता बुझ्न सक्छ। यही आत्मबोध नै परिवर्तनको सुरुवात हो। आत्मचिन्तन बिना संस्कार गहिरो हुन सक्दैन।

मानव सभ्यताको भविष्य पनि संस्कारित चेतनामा नै निर्भर छ। यदि भविष्यको समाज केवल प्रविधि, अर्थ र शक्तिमा आधारित भयो तर नैतिक चेतनामा कमजोर रह्यो भने त्यसले दीर्घकालीन संकट निम्त्याउन सक्छ। तर यदि प्रविधि र चेतनाबीच सन्तुलन कायम गरियो भने मानव सभ्यता अझ उन्नत र शान्तिपूर्ण बन्न सक्छ।

मानवीय महानता कुनै बाह्य पदवी होइन; यो आन्तरिक अवस्था हो। जब मानिस सत्य, करुणा, विनम्रता र विवेकले निर्देशित हुन्छ, तब ऊ महान बन्छ। महानता अरूमाथि शासन गर्नुमा होइन, आफ्नै मनमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा निहित छ। जसले आफ्नो अहंकारलाई जित्छ, उसले मानवताको शिखर छुन सक्छ।

त्यसैले संस्कारित चेतना नै मानवताको वास्तविक आधार हो। यो चेतना विकसित भएमा व्यक्ति मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज रूपान्तरण हुन सक्छ। संस्कारले मनलाई शुद्ध बनाउँछ, चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। यही संस्कारित चेतना र मानवीय महानताको गहिरो सम्बन्धले मानव सभ्यतालाई स्थायित्व, शान्ति र समृद्धिको दिशामा अघि बढाउँछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)