तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव,नेपाल सरकार:

मानव जीवनमा आत्मविश्वास मानसिक दृढता र आन्तरिक शक्ति प्रकट गर्ने महत्वपूर्ण साधन हो। दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, आत्मविश्वास मानिसको चेतनाले जन्माएको दृढ विश्वास हो—आफ्ना क्षमतामा, निर्णयमा र उद्देश्यमा अडिग रहन सक्ने क्षमता। जब व्यक्ति आफ्नो क्षमतामा दृढ विश्वास गर्छ, तब बाह्य चुनौती र विफलताले उसको मानसिक स्थिरतालाई कमजोर पार्न सक्दैन। आत्मविश्वासले मात्र व्यक्ति आफैंसँगको द्वन्द्वलाई जितेर जीवनको मार्गमा अडिग रहन्छ।

मानसिक दृष्टिकोणले आत्मविश्वासलाई आकार दिन्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणले व्यक्ति आफ्नो कमजोरी र त्रुटिलाई बुझेर त्यसबाट सिक्ने क्षमता विकास गर्छ। नकारात्मक दृष्टिकोण वा आत्म-सन्देहले मात्र व्यक्तिलाई सङ्घर्षको सामना गर्न डराउँछ। दार्शनिक दृष्टिले, मनको शक्ति बाह्य परिस्थितिभन्दा बढी निर्णायक हुन्छ। उदाहरणका लागि, कठिन परिस्थितिमा आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिकता भएको व्यक्तिले असम्भव कार्य पनि सम्भव बनाउँछ, जबकि प्रतिभाशाली तर आत्मविश्वासहीन व्यक्ति अवसरको सामना गर्न असफल हुन्छ।

आत्मविश्वासले मात्र व्यक्तिगत जीवनमा सफलता सुनिश्चित गर्दैन; यसले सामाजिक सम्बन्ध र नेतृत्व क्षमता पनि मजबुत बनाउँछ। आत्मविश्वासी व्यक्ति स्पष्ट विचार राख्छ, निर्णयमा दृढ रहन्छ, र अरूलाई प्रेरित गर्न सक्छ। यो विश्वास केवल अहंकारको फल होइन, तर आत्मचेतना र आत्मज्ञानबाट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्ति आफैंलाई र आफ्नो उद्देश्यलाई बुझ्छ, तब उसले नकारात्मक प्रभाव, आलोचना वा असफलताबाट विचलित नहुने क्षमता विकास गर्छ।

जोसँग सकारात्मक सोच छ  ऊ नै सफलताको शिखर चुम्दछ । जोसँग सकारात्मक सोच छैन, ऊ भाग्यलाई दोष दिएर टाउकोमा हात लाएर दिन गुजार्छ ।सकारात्मक सोच भएका व्यक्तिहरु कयौँ गुणा छिटो आफ्नो लक्षित गन्तव्यमा पुग्दछन् ।हरेक कुरालाई सकारात्क नजरले हेर्नु नै सकारात्मक सोच हो । सकारात्मक सोचले हरेक व्यक्तिमा क्षमता र उर्जा सिर्जना गर्दछ । मानिसको स्वाभिमानमा वृद्धि, नेतृत्वको विकास, व्यवसायमा वृद्धि, संगठनको प्रगति सबै सकारात्मक सोचका उपज हुन् ।

नकारात्मक सोचाईले नकारात्मक परिणाम जन्माउँछ। त्यसैले घर परिवार, समाज र देशका सबै क्षेत्रमा सकारात्मक सोचको विकास आवश्यक छ। मानिसको वास्तविक पहिचान उसको विचारबाट तय हुन्छ; जस्तो सोच्दछ, उस्तै बन्दछ। असल र सक्षम मानिस बन्न प्रत्येक व्यक्तिले सकारात्मक सोच अपनाउनुपर्छ। जबसम्म सोच परिवर्तन हुँदैन, तबसम्म व्यवहार र जीवन परिवर्तन असम्भव छ। देशको नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिमा पनि सकारात्मक दृष्टिकोण अनिवार्य हुन्छ, किनकि यसले घर, समाज र मुलुकलाई सुन्दर र समृद्ध बनाउँछ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण जीवनमा सफलता प्राप्त गर्ने आधारभूत तत्व हुन्। दार्शनिक दृष्टिले, यी केवल व्यवहारिक गुण मात्र होइनन्, तर मानव चेतना, आत्म-जागरूकता र नैतिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छन्। आत्मविश्वासी व्यक्ति आफ्नो क्षमता र मूल्यप्रति स्पष्ट हुन्छ र जीवनका चुनौतीहरू धैर्यपूर्वक सामना गर्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणले असफलता र कठिनाइलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्छ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मविश्वासलाई आत्म-साक्षात्कार, ज्ञान र विवेकसँग जोडेर बुझाइन्छ। आन्तरिक शक्तिमा भरोसा राख्ने व्यक्ति बाह्य परिस्थितिको चुनौतीमा पनि मानसिक शान्ति कायम राख्छ। सकारात्मक सोचले चेतनामा स्पष्टता, मनमा स्थिरता र धैर्यको विकास गर्छ। योग, ध्यान र वैदिक शिक्षामा पनि मानसिक अनुशासन र सकारात्मक दृष्टिकोणलाई उच्च मूल्य मानिन्छ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक दृष्टिकोणको संयोजनले निर्णय क्षमता, लक्ष्य निर्धारण र कार्यान्वयनमा प्रभाव ल्याउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो क्षमतामा भरोसा राख्छ र जीवनलाई सकारात्मक दृष्टिले हेर्छ, तब उसले व्यक्तिगत मात्र होइन, समाज र अन्य व्यक्तिहरूमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले जीवनलाई उद्देश्यपूर्ण बनाउँछ र सत्कर्म, कर्मयोग र नैतिकता पालनमा प्रेरित गर्छ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण जीवनको सफलता मात्र होइन, आन्तरिक शान्ति, नैतिकता र चेतनाको विकासको आधार पनि हुन्। जब व्यक्ति आत्म-जागरूक, दृढ र सकारात्मक दृष्टिकोण राख्छ, तब उसले जीवनका चुनौती, असफलता र विवादलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न सक्षम हुन्छ। जीवनको वास्तविक सफलता  बाह्य उपलब्धिमा नभई आन्तरिक चेतना, मानसिक स्थिरता र नैतिकताको अभ्यासमा निहित हुन्छ। यही दृष्टिले, आत्मविश्वास र सकारात्मक दृष्टिकोण जीवनको दार्शनिक, नैतिक र व्यवहारिक मार्गदर्शन प्रदान गर्ने आधारशिला हुन्।

सकारात्मक सोच मानव जीवनको आधारभूत शक्ति हो, जसले व्यक्तिगत मात्र नभई सार्वजनिक जीवनमा पनि  प्रभाव पार्छ। दार्शनिक दृष्टिले, हाम्रो मानसिक दृष्टिकोण र भावनात्मक अवस्था बाह्य परिस्थितिहरूको प्रतिफल मात्र होइन; यसले हाम्रो व्यवहार, निर्णय क्षमता, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनको उद्देश्य निर्धारण गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध हुन्छ र सकारात्मक दृष्टिकोण राख्छ, तब कठिन परिस्थितिहरूमा पनि ऊ उत्साहित, धैर्यशील र समाधानमुखी रहन्छ।

सकारात्मक सोचको मूलमा आत्मविश्वास, आशावाद र जीवनप्रति विश्वास रहेको हुन्छ। जब हामी आफ्नो क्षमता र आन्तरिक शक्ति प्रति विश्वस्त हुन्छौं, तब बाह्य असफलता वा असन्तोषले हामीलाई प्रभावित पार्न सक्दैन। पूर्वीय दर्शनमा आत्म-जागरूकता र मानसिक अनुशासनलाई जीवनको आधार मानिन्छ। आत्म-जागरूक व्यक्ति आफ्नो भावनालाई  प्रतिक्रिया नभई सचेत रूपमा निरीक्षण गर्न सक्छ। यस्तो दृष्टिकोणले नकारात्मक भावना जस्तै भय, द्वेष, ईर्ष्या वा लोभलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता दिन्छ।

सकारात्मक सोचले न  व्यक्तिगत जीवनमा सफलता ल्याउँछ, तर सामाजिक र सार्वजनिक जीवनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। सकारात्मक दृष्टिकोणले सार्वजनिक सेवामा कार्यरत व्यक्तिहरूलाई अनुशासित, सहयोगी, सहृदय र निष्पक्ष बनाउँछ। जब प्रशासक आफ्नो काममा उत्साह, विश्वास र करुणा देखाउँछन्, तब उनीहरूले  प्रशासनिक प्रक्रिया पुरा गर्दैनन्, समाजमा नैतिकता, सन्तुलन र सन्तोषको वातावरण निर्माण गर्छन्। यसको विपरीत, नकारात्मक भावनाले तनाव, असन्तोष र असफलता उत्पन्न गरी व्यक्तिगत र सामाजिक जीवन दुवैमा विघटन ल्याउँछ।

सकारात्मक सोचले मस्तिष्कमा ऊर्जा प्रवाह गराउँछ र व्यक्तिलाई क्रियाशील बनाउँछ। थॉमस एडिसनले नौ सयभन्दा बढी असफल प्रयास पछि पनि सफल हुन सकेको उदाहरण यसलाई पुष्टि गर्छ, किनभने उनले निरन्तर अभ्यास र सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाए। सकारात्मक सोचले व्यक्ति लक्ष्यतर्फ स्थिर रहन्छ र असफलतालाई सिकाइको अवसरमा परिणत गर्न सक्षम हुन्छ। योग, ध्यान, स्वास्थ्यकर भोजन र प्राकृतिक सुन्दरतासँगको सम्पर्कले पनि मस्तिष्कमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउँछ, जसले निर्णय क्षमता र जीवन दृष्टिकोण सुधार्छ।

सकारात्मक दृष्टिकोणले सामाजिक सम्बन्धलाई पनि सुदृढ बनाउँछ। जब व्यक्ति अरूको प्रगतिमा आनन्द अनुभव गर्छ र सहृदय व्यवहार देखाउँछ, तब सम्बन्धहरू मजबुत र सहयोगमूलक हुन्छन्। दार्शनिक दृष्टिले, जीवनको वास्तविक सफलता बाह्य उपलब्धिमा नभई आन्तरिक शान्ति, मानसिक सन्तुलन र नैतिकतामा निहित छ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोणले व्यक्तिलाई कठिन परिस्थितिमा धैर्यशील र समाधानमुखी बनाउँछ। यसले निर्णय क्षमता, लक्ष्य निर्धारण र कार्यान्वयनमा प्रभावकारीता ल्याउँछ। सकारात्मक सोचले मात्र व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, समाज र राष्ट्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले मानसिक शक्ति, आत्मबल र नैतिकता बढाउँछ, जसले जीवनलाई उद्देश्यपूर्ण र सन्तुलित बनाउँछ।

सकारात्मक सोच दैनिक अभ्यासबाट विकसित गर्न सकिन्छ—जस्तै बिहान सकारात्मक विचारसाथ दिन सुरु गर्नु, अरूलाई धन्यवाद दिनु, ध्यान र स्वास नियन्त्रण गर्नु। यसले नकारात्मक विचार हटाएर सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउँछ र जीवन अनुभव सुधार्छ। जबसम्म हाम्रो सोच परिवर्तन हुँदैन, तबसम्म व्यवहार, निर्णय र जीवनमा वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुँदैन। त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो मन र दृष्टिकोण सकारात्मक बनाउन ध्यान दिनुपर्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् । )