1. सूचनाको हकको महत्व दर्शाउदै सूचनाको हक र पारदर्शिताबीचको अन्तरसम्बन्धवारे चर्चा गर्नुहोस।  (४+६)

उत्तर:

सूचनाको हक

आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको सूचना माग्ने र पाउने आम नागरिकको अधिकारलाई सूचनाको हक भनिन्छ । सार्वजनिक निकायको काम कारवाहीबारे जानकारी राख्ने र त्यस्तो काम कारवाही सम्बन्धी सूचना र सामाग्री प्राप्त गर्ने नागरिक अधिकार नै सूचनाको हक हो ।

नेपालको संविधानको धारा २७ र सूचनाको हक सम्बन्धि ऐन लगायतका व्यवस्थाहरुले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो सरोकारको विषयको सूचना माग्ने र पाउने मौलिक हक हुने प्रबन्ध गरेको छ ।

सूचनाको हकको महत्वहरुः

सूचनाको हकलाई oxygen of Democracy र मौलिक हकको जननी हक समेत भनेर चिनिने सन्दर्भमा यसका महत्वहरुलाई देहाय रहेका छन।

• सरकारको कामकारवाहीलाई खुला, जवाफदेही र पारदर्शी बनाउन,
• सार्वजनिक निकाय र पदाधिकारीलाई जिम्मेवार तथा नागरिकमैत्री बनाउन,
• नागरिकको सू–सूचित हुने हकको संरक्षण गरी व्यवहारमा कायम गर्न,
• सार्वजनिक निकायमा हुन सक्ने अनियमितता र भ्रष्टाचार रोक्न,
• शासनमा नागरिकको संलग्नता एव सक्रियता सुनिश्चित गर्न,
• गलत सूचना वा सूचना नपाएर नागरिकलाई भएको क्षतिपूर्ति दिलाउन,
• सूचना दिन आनाकानी गर्नेलाई कानूनको दायरामा ल्याउन,
• सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा सुधार ल्याई सुशासन कायम गर्न,
• सार्वजनिक स्रोत साधनको दुरुपयोग हुन नदिन,
• संवेदनशील सूचनाहरुको संरक्षण गर्न,
• जनउत्तरदायी राजनीतिक र प्रशासनिक प्रणालीको विकास र विस्तर गर्न आदि ।

सूचनाको हक र पारदर्शितावीचको अन्तरसम्बन्धः

पारदर्शिता

सरकारको कामकारवाही तथा निर्णयहरु कानून बमोजिम आम नागरिकले थाहा पाउने गरी खुला गर्नु नै पारदर्शिता हो । यो सार्वजनिक निकाय र पदाधिकारीको कार्यशैली एव व्यवहार हो।

सूचनाको हक र पारदर्शिता एक अर्काका परिपूरक विषय हुन् । प्रस्तुत सन्दर्भमा सूचनाको हक र पारदर्शिताको अन्तरसम्बन्धलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• सूचनाको हकले पारदर्शिता प्रवद्धन गर्नः
• सूचना माथी नागरिकको पहुँच स्थापित गर्छ,
• सार्वजनिक निकायलाई सूचना अद्यावधिक र प्रकाशन गर्न बाध्य तुल्याउँछ,
• सूचना प्राप्तिलाई नागरिकको अधिकारका रुपमा र सार्वजनिक निकायको जिम्मेवारीको रुपमा स्थापित गरेको ,
• नागरिक सचेतना र सशक्तीकरण गरी सरकारलाई पारदर्शी र उत्तरदायी बन्न दबाव दिन सक्ने बनाउँछ ,
• सूचनाको हकले शासनमा जनसहभागिता अभिवृद्धि गरी पारदर्शिता प्रवद्धन गर्छ ।

ख)    पारदर्शिताले सूचनाको हकलाईः

• सूचनाको हक प्राप्तिको वातावरण सिर्जना गर्छ,
• सरकारका कामकारवाहीका सूचनाहरु सहजै वाहिर प्रकाशन भई नागरिक समक्ष पुग्दछन्,
• आम जनतालाई Informed Citizen का रुपमा विकास गरी सूचनाको हकको उपभोग गर्न सक्रिय र सक्षम बनाउँछ ।

त्यसैगरी, यी दुबै अवधारणाहरुको समानतालाई हेर्दा,

• सूचनाको हक र पारदर्शीता दुबै लोकतान्त्रिक सरकारका अवधारणा र अभ्यास हुन्,
• दुबैले राज्यमा सुशासन कायम गरी जवाफदेहीता अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउछन्,
• दुबैले भ्रष्टाचार र अनियमितता नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन् ।

निष्कर्षमाः

सूचनाको हकले सार्वजनिक सरोकारका सूचना तथा जानकारी माथी आम नागरिकको पहुँच कायम गरी पारदर्शिताको प्रवद्धन गर्दछ । त्यसैगरी पारदर्शी कार्यशैलीको अबलम्बन गरेमात्र सूचनाको हक कार्यान्वयन गर्न सम्भव हुन्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा भ्रष्टाचार तथा अनियमितता नियन्त्रण गरी सुशासन कायम गर्ने कार्यमा सूचनाको हक र पारदर्शिताको भूमिका अन्तरसम्बन्धित रहेको छ ।

2. राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका क्षेत्रहरुको चर्चा गर्दै यस सम्बन्धमा नेपालको समसामयिक सवालहरुवारे प्रकाश पार्नुहोस् (५+५)

उत्तर:

राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन

राष्ट्र र जनताको अधिकतम हित, सुरक्षा र दिगो व्यवस्थाको पहिचान, सञ्चालन र नियमन नै राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन हो । यसले मुलुक भित्र उत्पन्न हुन सक्ने आन्तरिक संकट तथा मुलुक वाहिरबाट हुन सक्ने वाहृय चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न उचित नीति, पद्धति, संरचना र कार्यशैलीको अवलम्बन गर्दछ ।

अतः राष्ट्रिय जीवनका राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, वातावरणीय लगायतका सर्वाङ्गीण पक्षको सबलीकरण गर्दै आन्तरिक तथा बाहृय दुवै चुनौतीहरूबाट मुक्त गरी जनतालाई सुख, शान्ति, सुव्यवस्था र समृद्धि प्रदान गर्न आवश्यक सुरक्षा अवधारणा र अभ्यास नै राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन हो ।

राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका क्षेत्रहरु,

राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका आधारभूत कार्य क्षेत्रहरु २ प्रकारको रहेको छ।

• आन्तरिक सुरक्षा व्यवस्थापन
• बाहृय सुरक्षा व्यवस्थापन

आन्तरिक सुरक्षा व्यवस्थापन अन्तरगतः देहायका क्षेत्र तथा तत्वलाई उल्लेख गर्न सकिन्छ।

परम्परागत सुरक्षा क्षेत्रहरु

• नागरिक जीवनको सर्वाङ्गीण र भरपर्दो सुरक्षा एवं संरक्षण,
• नागरिक सम्पत्तिको सुरक्षा र सुखी तथा समृद्ध जीवनको निश्चितता,
• मुलुकको सिमा सुरक्षा र राजनीतिक प्रणालीमा स्थिरता,
• सैन्य र सुरक्षा संरचनाको क्षमता विकास ,
• समाजमा शान्ति सुव्यवस्था तथा कानुनी राज्यको स्थापना आदि ।

आर्थिक सुरक्षा

• आर्थिक तथा वित्तिय सबलीकरण,
• आत्मनिर्भर र उद्यमशील अर्थतन्त्र निर्माण,
• आर्थिक विकास र समुन्नतिको आधार, स्रोतसाधनको समन्यायिक वितरण आदि ।

सामाजिक सुरक्षा

• सामाजिक संरक्षण, न्याय र सुरक्षाको प्रत्यभुति दिलाउनु,
• समानता, सहिष्णुता र सामाजिक ऐक्यबद्धता कायम राख्नु,
• सामाजिक विकृति र विभेदको अन्त्य गरी समृद्ध जीवनको लागि आधार तयार गर्नु।

अन्य सुरक्षा

• पर्यावरणीय सुरक्षा
• सांस्कृतिक अतिक्रमणबाट सुरक्षा,
• राष्ट्रियता, मौलिकता र एकताको प्रवर्द्धन ,
• शान्ति व्यवस्था कायम र द्वन्द्व व्यवस्थापन,
• न्यूनतमा राष्ट्रिय सहमती, समझदारी र सद्भाव निर्माण आदि ।

बाहृय सुरक्षा व्यवस्थापनका क्षेत्रलाई देहाय बमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीति 

• सम्मानयुक्त सुमधुर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको विस्तार,
• सन्तुलित कूटनीतिक व्यवहार एवं सार्वभौमिक समानता कायम,
• अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, समन्वय र सहकार्य मार्फत समस्याको समाधान ।

शक्ति सन्तुलन र सीमा सुरक्षा

• छिमेकी राज्यहरुवीच हुने सीमा विवादको शान्तिपूर्ण निरूपण,
• सीमा क्षेत्रमा हुने अपराध तथा आतकंवादको नियन्त्रण,
• सन्तुलित र सहकार्यात्मक सहयोग, पञ्चशीलको अवलम्वन आदि ।

विश्वव्यापी सुरक्षा र साझेदारी

• आतंकबादी गतिविधि तथा संगठित अपराधमा हुने लगानीको नियन्त्रण,
• समावेशी विकास, सहकार्य र लोकतान्त्रिकरणको साझा प्रयत्न,
• विश्वव्यापी मानवीय विकास तथा पर्यावरणीय सुरक्षा आदि ।

नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका सवालहरु

आन्तरिक सुरक्षा सवालहरु

• जातीय, भाषिक, धार्मिक, भौगोलिक, लैंगिक आधारमा हुन सक्ने विवाद द्धन्दको समाधान गर्ने,
• विविधताको सम्मान गर्दै राष्ट्रिय एकता बलियो पारी आन्तरिक व्यवस्था कायम गर्ने,
• सीमा सुरक्षाको उचित व्यवस्थापन र संगठित अपराधबाट हुने खतरालाई नियन्त्रण गर्नु,
• सबै प्रकारका प्राकृतिक प्रकोपबाट जनतालाई सुरक्षित राख्ने चुनौती,
• ठूला पूर्वाधारका आयोजनाहरू, महत्वपूर्ण ऐतिहासिक र पुरातात्विक स्थलको सुरक्षा,
• अतिविशिष्ट तथा विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षा चुनौती,
• सामाजिक न्याय, सुरक्षा र बचावको प्रयासलाई लक्षित बर्ग क्षेत्र समुदायसम्म पुर्याउनु आदि चुनौतीहरु कायम छन् ।

बाहृय सुरक्षाको सवालहरु

• समानता, सहअस्तित्व, पारस्परिक समझदारी र असल छिमेकीपन कायम गर्नु,
• छिमेकिहरु बीचमा हुन सक्ने शंकाका विषयलाई निवारण गर्दै समदुरी र सार्वभौमिक समानतामा आधारित अन्तराष्ट्रिय सम्बन्धको विस्तार गर्ने,
• राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा, बढ्दो परनिर्भरता घटाउन बाहृय मित्र राष्ट्र तथा दातृ संस्थासँग सार्थक बहस गर्न सक्ने क्षमता अभिवृद्धि,
• आर्थिक परनिर्भरता र आयातमा कमि ल्याई आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणको चुनौती,
• सीमा सुरक्षा नियमन र प्रभावकारी सीमा व्यवस्थापनका सवाल आदि ।

निष्कर्षमा,

नेपालको विशिष्ट भौगोलिक अवस्थिती, राजनीतिक स्थिती, बिबिधता भरिएको सामाजिक अवस्था, असमान आर्थिक परिवेश र कमजोर सिमा व्यवस्था आदिका कारण नेपालको सुरक्षा ब्यवस्थापनका आन्तरिक र बाह्य क्षेत्रहरु निकै सम्वेदनशील रहेका छन्। यसका साथै उदारीकरण, बिश्वीकरण, सुचना प्रविधिको व्यापक बिस्तार र वातावरणीय विनास एव प्राकृतिक स्रोतको अधिक दोहनले नेपालमा मानवीय र पर्यावरणीय सुरक्षाको सवालहरु निकै पेचिलो बनेको देख्न सकिन्छ।

सल्लाह सुझाव तथा लोकसेवा सम्बन्धी सम्पूर्ण कक्षाका लागि चैतन्यमा सम्पर्क गर्नुहोला।

Chaitanya Academy Nepal

New Baneshwor, Shankhamool, Kathmandu

Contact No. 01-4792427, 9851246100, 9851146100