तोमनाथ उप्रेती:

२१औँ शताब्दी विज्ञानको युग हो। प्रविधिको विकासले मानव जीवन सहज, द्रुत र सुविधा सम्पन्न बनाएको छ। तर, वैज्ञानिक सोचले मात्र मानिसलाई सन्तुलित, सुखी र समर्पित बनाउन सक्दैन जबसम्म त्यसमा आध्यात्मिक चेतनाको समावेश हुँदैन। वैज्ञानिक सोचले प्रकृति बुझ्ने, प्रयोग गर्ने र समस्याको समाधान गर्ने क्षमता दिन्छ भने अध्यात्मले आत्मा चिन्ने, प्रेम, सहिष्णुता र नैतिकता जस्ता मूल्यमा दृढ गराउँछ।

आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्म दुई भिन्न क्षेत्र जस्तो देखिए पनि तिनीहरू मानव जीवन र ब्रह्माण्डको  अनुसन्धानमा समान उद्देश्य राख्छन्। विज्ञानले प्रकृतिको नियम, तथ्य र प्रमाणमा आधारित सत्य खोज्ने प्रक्रिया हो भने आध्यात्मले आत्मा, चेतना र अन्तर्मनको गहिराइ बुझ्ने प्रयास गर्छ। यी दुईलाई एकीकृत गरी हेर्दा हामीले समग्र जीवन र अस्तित्वलाई धेरै व्यापक र सन्तुलित दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छौं।

आधुनिक विज्ञानले अनुभव र परीक्षणमा आधारित विधि अपनाउँछ। भौतिक जगतका नियमहरू, ऊर्जा, पदार्थ, समय र अन्तरक्रियालाई विश्लेषण गरेर नयाँ तथ्यहरू पत्ता लगाउँछ। यसले मानव जीवनमा ठूलो प्रगति ल्याएको छ—जसले स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार, ऊर्जा, यातायात, र सूचना प्रविधिमा क्रान्ति ल्यायो। विज्ञानको यथार्थपरकता र परीक्षणयोग्यता यसलाई आधुनिक युगको प्रमुख आधार बनाउँछ।

तर विज्ञानले भौतिक मात्र होइन, मानव चेतनाको गहिराइ र जीवनका तात्त्विक प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्दैन। यसै ठाउँमा प्राचीन आध्यात्मले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। वेद, उपनिषद, गीता, बुद्धवाणी लगायतका धर्मशास्त्रहरूले चेतना, आत्मा, मोक्ष, कर्मजस्ता विषयमा सूक्ष्म र गहिरा विचार प्रस्तुत गरेका छन्। आध्यात्मले आत्म-चिन्तन, ध्यान, योग र तत्त्वबोधमार्फत व्यक्ति भित्रको शान्ति, सन्तुलन र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिन्छ।

जब यी दुईलाई एकसाथ हेर्छौं, तब मानव जीवनका दुई पक्ष—भौतिक र आध्यात्मिक—बीच सन्तुलन कायम हुन्छ। विज्ञानले हामीलाई बाह्य संसारमा नवीन आविष्कार र सुविधा दिन्छ भने आध्यात्मले आन्तरिक संसारमा स्थिरता र शान्ति प्रदान गर्छ। उदाहरणस्वरूप, न्यूरोसाइन्सले मस्तिष्क र चेतनाको सम्बन्ध अनुसन्धान गर्छ, र ध्यान र योग अभ्यासले मस्तिष्कको कार्यसम्पादनमा सुधार ल्याउने वैज्ञानिक प्रमाण भेट्टाएको छ। यसले देखाउँछ कि आध्यात्मिक अभ्यास र वैज्ञानिक अध्ययनबीच संवाद सम्भव छ र दुवैले एकअर्कालाई पूरक बनाउन सक्छन्।

जब व्यक्ति वैज्ञानिक तर्कशीलता र आध्यात्मिक भावनाको सन्तुलनमा अघि बढ्छ, तब नैतिक, जिम्मेवार र संवेदनशील पनि बन्छ। यस्तो व्यक्तिको सोचले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव बनाउँछ।आज विश्वमा भौतिक उन्नति त देखिन्छ, तर मानसिक अशान्ति, संघर्ष र असहिष्णुताले मानवता संकटमा छ। यस समस्याको समाधान वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको साझा प्रयोगबाट मात्र सम्भव छ।

विद्यालयदेखि नीति निर्माण तहसम्म, यो समिश्रित दृष्टिकोणले व्यक्तिको विवेक, समाजको स्थायित्व र राष्ट्रको समृद्धि सम्भव बनाउँछ। विज्ञानले साधन दिन्छ, तर अध्यात्मले त्यसको सदुपयोग गर्ने दिशा दिन्छ।यसैले, शान्ति र समृद्धिका लागि वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतना नै आजको युगको अपरिहार्य सूत्र हो।

आजको विज्ञान र प्रविधिको युगले मानव सभ्यतालाई अद्भुत उन्नतिमा पुर्याएको छ। तर प्रविधि र भौतिकताले मात्रै विश्व कल्याण सम्भव छैन, यदि त्यो नैतिक मूल्य र आत्मचेतनाविहीन छ भने। यिनै चुनौतीहरू समाधान गर्न “वैज्ञानिक अध्यात्म” एक सशक्त उपायको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ — जसले विज्ञानको तर्कशीलता र अध्यात्मको आत्मबोधलाई एकसाथ जोड्दछ।

वैज्ञानिक अध्यात्म  धर्म वा ध्यान मात्र होइन, विज्ञानको प्रमाणित ज्ञानसँग जीवन मूल्य र आन्तरिक चेतनाको समन्वय हो। यसले मानिसलाई कस्तो सोच राख्ने भन्ने विवेक पनि दिन्छ। जब व्यक्ति वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँगै आत्मिक अनुशासनमा पनि समर्पित हुन्छ, तब उसले आफ्नो कर्मलाई केवल लाभको लागि होइन, मानवता र विश्वको हितका लागि प्रयोग गर्न थाल्दछ।आज विश्वमा जलवायु संकट, युद्ध, लोभ र असमानताजस्ता समस्याहरूको समाधान गर्न प्रविधि मात्र होइन, मूल्य–आधारित दृष्टिकोण आवश्यक छ। त्यसैले, वैज्ञानिक अध्यात्मको अभ्यासले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई सन्तुलित, समर्पित र सेवा–मुखी बनाउँछ।

आजको वैज्ञानिक युगमा प्रविधिको चमत्कारले संसारलाई बदलिरहेको छ, तर त्यसैसँग नैतिकता, मानवता र आध्यात्मिकता कमजोर भइरहेजस्तो देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको समन्वय अत्यावश्यक छ। वैज्ञानिक अध्यात्म  ज्ञान, तर्क र प्रयोगका साथ आत्मबोध, करुणा र नैतिक मूल्यहरूको समिश्रण हो। जब विज्ञान आत्मकेन्द्रित नभई मानवकेन्द्रित हुन्छ, तब त्यो साँचो अर्थमा कल्याणकारी बन्छ।

अध्यात्मले मनलाई स्थिर बनाउँछ, प्रेम, सहिष्णुता र सेवा भाव जगाउँछ; विज्ञानले समस्याको समाधान खोज्छ र जीवनलाई सहज बनाउँछ। यी दुईको समन्वयले व्यक्तिमा विवेक, उत्तरदायित्व र वैश्विक दृष्टिकोण विकास गराउँछ। यिनै विशेषताले विश्वमा शान्ति, सहअस्तित्व र पर्यावरण सन्तुलन सम्भव बनाउँछ।आजको युगमा आवश्यकता छ– युवाहरूमा वैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागरण, जसले उनीहरूलाई केवल दक्ष होइन, मूल्यवान र विवेकशील पनि बनाओस्। जब चेतनशील व्यक्ति समाजमा नेतृत्व गर्छ, तब राष्ट्र र विश्वको रुपान्तरण सम्भव हुन्छ।यसैले वैज्ञानिक अध्यात्मको विकास कुनै धर्मविशेषको विषय होइन, यो त मानव सभ्यताको उन्नयनका लागि साझा सूत्र हो, जसले जीवनमा सन्तुलन, समाजमा शुद्धता, र विश्वमा शान्ति ल्याउने प्रेरणा प्रदान गर्छ।

अध्यात्मले मानव चेतनाको जागृतिसँग सम्बन्ध राख्दछ, जसले शान्तिकामी चिन्तन, मानसपटलको आचारसंहिता र कालजयी चिजको खोजीलाई सम्बोधन गर्छ। यो हिंसा र कृत्रिम वादभन्दा माथि उठेर विश्व कल्याणको मान्यतामा समाहित हुन्छ। प्रमुख बौद्धिक व्यक्तिहरू जस्तै अल्वर्ट आइन्स्टाइन, इमानुयल कान्ट, एपिजे अब्दुल कलाम र बाराक ओबामाले पूर्वीय दर्शनमा भएको अध्यात्मिक पक्षको महत्त्व स्वीकारेका छन्। आइन्स्टाइनले अध्यात्मबिनाको विज्ञानलाई कमजोर भनेका छन्, र अध्यात्म र विज्ञानको संयुक्त दृष्टिकोणलाई आवश्यक ठानेका छन्।

आधुनिक विश्वले जहाँ वैज्ञानिक प्रगतिको फाइदा उठाइरहेको छ, त्यहीं मानसिक तनाव, अवसाद, र आध्यात्मिक खालीपन पनि बढ्दै गएको छ। यसले देखाउँछ कि मात्र विज्ञानले जीवनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्दैन। यस सन्दर्भमा, प्राचीन आध्यात्मले मानिसलाई जीवनका गहिरा अर्थ र उद्देश्य बुझ्न सहयोग गर्छ। ध्यान, प्राणायाम, र योगजस्ता अभ्यासहरूले मानसिक स्वास्थ्य सुधार मात्र गर्दैनन्, व्यक्ति र समाजमा सकारात्मक सोच र सहिष्णुता पनि विकास गर्छन्।

यसरी, आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्मबीचको एकीकृत दृष्टिकोणले जीवनलाई सन्तुलित र पूर्ण बनाउँछ। यो दिगो सामाजिक र वातावरणीय विकासका लागि पनि आवश्यक छ। भविष्यमा यी दुई क्षेत्रबीच सहकार्य बढाएर मानवता शान्ति, समृद्धि र सन्तुलित विकासतर्फ अघि बढ्न सक्छ। विज्ञानले बाटो देखाउँछ भने आध्यात्मले दिशा तय गर्छ, र दुवैले मानव जीवनलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छन्।

हामीलाई पक्ष र विपक्षमा बाँडिएर मात्र नपुग्ने हुनाले हाम्रो समाजमा एउटा सन्तुलित र सबैलाई मिलाउने चिन्तन र दर्शनको खाँचो भएको छ। भौतिकवाद पनि हामीलाई चाहिएको छ किनकि हामीलाई खान–लाउन परेको छ, अध्यात्मवाद पनि हामीलाई चाहिएको छ किनकी हामीलाई शान्ति चाहिएको छ, आनन्द चाहिएको छ, मृत्यु पछि विद्यमान रहने केही छ भने त्यसबारे पनि हामीलाई चासो छ। हामीले कुनै पनि कुरालाई एक पक्षीय ढङ्कले नहेरेर तिनको धेरै कोणबाट चिरफार गर्न आवश्यक परेको छ।एकातिर विज्ञान प्रविधिको विकासबाट मानिसको दैनिक जीवनयापन सहज र सुविधाजनक बन्दै गइरहेको छ भने अर्कोतर्फ मानव हृदयमा अन्तर्निहित सद्गुण र सद्भावनाहरू भने क्रमिक रूपमा ह्रास हुँदै गइरहेका छन् । परिणाम स्वरूप भौतिक रूपमा आज विश्व साँगुरो बन्दै गए पनि भावनात्मक रूपमा भने मानवीय दूरी झन् झन् बढ्दै गइरहको महसुस हुन थालेको छ ।

भौतिक स्रोत र साधनलाई सही रूपमा उपयोग नगरी अथवा मानव हितमा प्रयोग नगरी केवल आफ्नो स्वार्थ परिपूर्तिका लागि उपयोग गर्ने र भौतिक विलासिताको मात्र पछि लाग्ने प्रवृत्तिले गर्दा मानिसले आफ्नो मानवीय मूल्य र मान्यताहरू गुमाउँदै गइरहेको छ । फलस्वरूप आज मानिसहरू चिन्ता, तनाव, कुण्ठा अनेकन प्रकारका शारीरिक मानसिक रोगहरूबाट समेत ग्रसित हुन पुगेका छन् । अध्यात्मिक मार्ग सर्वश्रेष्ठ मार्ग हो भन्ने सम्झेर कर्तब्यनिष्ठ रही विश्वमा रहेको कलमरुपि अन्धकारलाई अध्यात्मिक ज्योतिले प्रकाशित गरी मानवीय गुणको यर्थात स्वरुप देखाइदिनु आवश्यक छ ।स्वस्थ रही अनुशासित र संयमित भएर बुद्धि र ज्ञानको विकास गरी  समाजमा रहेको द्वन्द्वलाई हटाईसबै सुखी बनौं, भन्ने नीति लिएर वैज्ञानिक अध्यात्मवादको विजारोण गर्नु समयको माग हो । बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्दै विश्व कल्याण र बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्नु आवश्यक छ।

आधुनिक विश्वले जहाँ वैज्ञानिक प्रगतिको लाभ उठाइरहेको छ, त्यहाँ नै मानसिक तनाव, अवसाद, र आध्यात्मिक खालीपन पनि बढ्दै गएको छ। यसले देखाउँछ कि केवल विज्ञानले मात्र जीवनको सम्पूर्णता दिन सक्दैन। यो सन्दर्भमा, प्राचीन आध्यात्मले मानिसलाई जीवनका गहिरा अर्थ र उद्देश्यमा पुग्न सहायता गर्छ। वैज्ञानिक पद्धतिले प्रमाणित गरेको ध्यान, प्राणायाम, र योगजस्ता अभ्यासहरूले मानसिक स्वास्थ्य सुधार्ने मात्र होइन, व्यक्ति र समाजमा सकारात्मक सोच र सहिष्णुता पनि विकास गर्छ।

यसरी, आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्मबीचको एकीकृत चिन्तनले जीवनलाई पूर्णता प्रदान गर्न सक्छ। यो समग्र विकासका लागि मात्र नभई दिगो सामाजिक र वातावरणीय स्थायित्वका लागि पनि आवश्यक छ। भविष्यमा यी दुई क्षेत्रबीच सहकार्य बढाएर मानवताको शान्ति, समृद्धि र सन्तुलित विकास सम्भव हुनेछ। विज्ञानले बाटो देखाउँछ, आध्यात्मले दिशा तय गर्छ—दुवैले मिलेर मानव जीवनलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छन्।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)