भौगोलिक अवस्था/स्वरुप : किसिम र विशेषताहरु

नमुना प्रश्न : नेपालको भौगोलिक अवस्थाबारे संक्षेपमा उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

नेपाल दक्षिण एसियामा अवस्थित ईटको आकारमा रहेको भूपरिवेष्ठित मुलुक हो । नेपालको भौगोलिक अवस्थालाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• अक्षांश : यो २६ डिग्री २२ मिनेट उत्तरी अक्षांशदेखि ३० डिग्री २७ मिनेट उत्तरी अक्षांशसम्म फैलिएको छ।
• देशान्तर : यो ८० डिग्री ४ मिनेट पूर्वी देशान्तर देखि ८८ डिग्री १२ मिनेट पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ ।
• क्षेत्रफल : नेपालको कुल क्षेत्रफल १,४७,१८१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ ।
• विश्वमा ओगटेको भू-भाग : नेपालले विश्वको कूल भू-भागको ०.०३% र एशियाको ०.३% भू-भाग ओगटेको छ ।
• प्रमाणिक समय : नेपालको प्रमाणित समय दोलखा जिल्लामा पर्ने गौरीशंखर हिमाललाई काटेर गएको ८६ डिग्री १५ मिनेट पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानी निर्धारण गरिएको छ । यो ग्रिनविच मानक समयभन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो छ । यो समय वि.सं २०४२ साल बैशाख १ गतेबाट लागू गरिएको हो ।
• सामुद्रिक दुरता : नेपाल समुद्री किनाराबाट ११२७ कि.मि. टाढा छ ।
• पूर्व पश्चिम लम्बाई : नेपालको पूर्व पश्चिम लम्बाई ८८५ कि.मि रहेको छ ।
• उत्तर दक्षिण लम्बाई : नेपालको उत्तर दक्षिण लम्बाई सरदर १९३ कि.मि रहेको छ ।
• छिमेकी देश : नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत पर्दछ भने उत्तरमा चीन पर्दछ।
• चुचुरा : विश्वका १४ वटा आठहजार भन्दा अग्ला चुचुरा मध्ये नेपालमा ८ वटा पर्दछन्।
• नदीनाला : नेपालमा ६,००० भन्दा बढी नदिनाला रहेका छन् ।

अत : नेपाल एसिया महादेशको मध्य भागमा अवस्थित विविधतायुक्त एक सुन्दर मुलुक हो ।

नमुना प्रश्न : धरातलीय स्वरुपको आधारमा नेपाललाई के –कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस् ।(१०)

नेपाल समुद्री सतहबाट करिब ५९ मि. देखि ८,८४८ मिटर सम्मको उचाईमा अवस्थित छ । धरातलीय स्वरुपको आधारमा नेपाललाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । जसका विशेषताहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ।

• तराई प्रदेश
• भौगोलिक अवस्थिति : उत्तरमा पहाडी प्रदेश र दक्षिणमा भारतको सीमासम्म पूर्व पश्चिम फैलिएको नेपालको समथर भू-भाग तराई प्रदेश हो।
• उचाई : समुद्री सतहबाट ५९ मि. देखि ६०० मि. सम्मको उचाईमा रहेको छ।
• ओगटेको भू-भाग : नेपालको कुल भू-भागको करिब १७ प्रतिशत भू-भाग ओगटेको छ ।
• चौडाई : यस प्रदेशको चौडाई २५- ३० कि.मि रहेको छ ।
• वर्गिकरण : यसलाई खास तराई, भावर प्रदेश र भित्री मधेश गरी तीन भागमा वर्गिकरण गरिएको छ ।
• जनसंख्या : वि.सं २०६८ सालको जनगणना अनुसार यस प्रदेशमा ५०.२५ % जनसंख्याको बसोबास रहेको छ । वि. सं २०७८ सालको जनगणनाको नतिजा अनुसार यस प्रदेशमा नेपालको कुल जनसंख्याको ५३.६१ % मानिसहरु बसोबास गर्दछन् ।
• जातजाति : यस प्रदेशमा मैथिली, भोजपुरी, अवधि बोल्ले भाषा समुदायको मुख्य बसोबास रहेको छ ।
• पेशा : यस प्रदेशका कृषी, व्यापार तथा नोकरी मुख्य पेशा हुन् ।
• धर्म : यस प्रदेशमा हिन्दु, मुस्लिम जस्ता मुख्य धर्म मानिन्छन् ।
• चाडबाड : छठ, दिपावली जस्ता चाडपर्वहरु यस प्रदेशका मुख्य चाड हुन् ।
• अन्य विशेषता : उर्बर भुमी, गर्मी वातावरण यस प्रदेशका मुख्य विशेषता हुन्।

• पहाडी प्रदेश

भौगोलिक अवस्थिति : उत्तरमा हिमाली भू-भाग र दक्षिणमा तराई प्रदेशको बीचमा अवस्थित नेपालको भू-भाग पडाडी प्रदेश हो ।

• उचाई : समुद्री सतहबाट करिब ६०१ मि. देखि करिब ३००० मि. सम्मको उचाईमा रहेको छ ।
• ओगटेको भू-भाग : नेपालको कुल भू-भागको करिब ६८ प्रतिशत भू-भाग ओगटेको छ ।
• चौडाई : यस प्रदेशको चौडाई ७५-१२५ कि.मि रहेको छ ।
• वर्गिकरण : यसलाई चुरे पर्वत श्रेणी, महाभारत श्रेणी र मध्यभूमि श्रेणी गरी तीन भागमा वर्गिकरण गरिएको छ ।
• जनसंख्या : वि.सं २०६८ सालको जनगणना अनुसार यस प्रदेशमा ४३.०१ % जनसंख्याको बसोबास रहेको छ । वि. सं २०७८ सालको जनगणनाको नतिजा अनुसार यस प्रदेशमा नेपालको कुल जनसंख्याको ४०.३१% मानिसहरु बसोबास गर्दछन् ।
• जातजाति : यस प्रदेशमा ब्राम्हण, क्षेत्री, नेवार, तामाङ्ग लगायतका जाती समुदायको मुख्य बसोबास रहेको छ ।
• पेशा : यस प्रदेशका कृषी, व्यापार तथा नोकरी मुख्य पेशा हुन् ।
• धर्म : यस प्रदेशमा हिन्दु, बौद्ध, ईसाई जस्ता मुख्य धर्म मानिन्छन् ।
• चाडबाड : दशै, तिहार,ल्होसार जस्ता चाडपर्वहरु यस प्रदेशका मुख्य चाड हुन् ।
• अन्य विशेषता : शीतल हावापानी, सुन्दर पहाडी दृष्य यस प्रदेशका मुख्य विशेषता हुन् ।

• हिमाली प्रदेश
• भौगोलिक अवस्थिति : उत्तरमा चिन र दक्षिणमा पहाडी प्रदेशको बीचमा फैलिएको नेपालको सुन्दर भू-भाग नै हिमाली प्रदेश हो ।
• उचाई : यो प्रदेश समुद्री सतहबाट करिब ३००० मि. देखि ८,८४८ मि. सम्मको उचाईमा रहेको छ ।
• ओगटेको भू-भाग : यस प्रदेशले नेपालको कुल भू-भागको करिब १५ प्रतिशत भू-भाग ओगटेको छ ।
• चौडाई : यस प्रदेशको चौडाई करिब २५- ५० कि.मि रहेको छ ।
• वर्गिकरण : यसलाई मुख्य हिमालय क्षेत्र, भित्रि हिमाली क्षेत्र र सीमान्त हिमाली क्षेत्र गरी तीन भागमा वर्गिकरण गरिएको छ ।
• जनसंख्या : वि.सं २०६८ सालको जनगणना अनुसार यस प्रदेशमा ६.७३ % जनसंख्याको बसोबास रहेको छ । वि. सं २०७८ सालको जनगणनाको नतिजा अनुसार यस प्रदेशमा नेपालको कुल जनसंख्याको ६.०८% मानिसहरु बसोबास गर्दछन् ।
• जातजाति : यस प्रदेशमा शेर्पा, भोटे लगायतका भाषा बोल्ले भाषा समुदायको मुख्य बसोबास रहेको छ ।
• पेशा : यस प्रदेशका पर्वतारोहण, पर्यटन व्यवसाय, पशुपालन, जडिबुटी संकलन लगायतका मुख्य पेशा हुन् ।
• धर्म : यस प्रदेशमा हिन्दु, बौद्ध जस्ता मुख्य धर्म मानिन्छन् ।
• चाडबाड: यस प्रदेशमा बुद्ध जयन्ती, ल्होसार लगायतका चाडपर्वहरु मनाईन्छन् ।
• अन्य विशेषता : अत्यन्तै चिसो हावापानी, कम उर्बर भूमि, कष्टकर जीवन शैली यस प्रदेशका अन्य मूख्य विशेषता हुन् ।

अत : नेपाललाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भागमा भौगोलिक आधारमा विभाजन गर्न सकिन्छ । यी तीन भागहरुका विशेषता भौगोलिक उचाई र  वातावरण अनुसार फरक- फरक रहेको पाईन्छ ।

नमुना प्रश्न : हिमाली, पहाडी र तराई प्रदेशबीचको अन्तरसम्बन्ध उल्लेख गर्नुहोस्।

हिमाली, पहाडी र तराई प्रदेशबीचको अन्तरसम्बन्ध

नेपाल दक्षिण एसियामा अवस्थित विश्वकै एक सुन्दर र विविधताले भरिपूर्ण मुलुक हो । यहाँको भौगोलिक स्वरुपलाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भागमा छुट्याउन सकिन्छ । भौगोलिक स्वरुप अनुसार यहाँ उपोष्ण, समशितोष्ण र लेकाली एवं टुन्ड्रा हावापानी पाईन्छ । यहाँ रहेको हिमाल, पहाड र तराई बीचको अन्तरसम्बन्धलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• हिमालबाट उत्पन्न भएका नदीहरुले तराई तथा पहाडी उपत्यकाका फाँटहरु सिंचित गरी प्रशस्त खाद्यन्न उत्पादन हुन्छ । तराई तथा पहाडी उपत्यकामा उत्पादन गरिएको खाद्यन्न हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा आपूर्ति गरिन्छ ।
• हिमाली प्रदेशबाट अटुट रुपमा बगेका नदीहरुबाट पहाडमा बिजुली उत्पादन गरी देशैभर बिजुली वितरण गरिएको छ ।
• तराईमा रहेका उद्योगहरुबाट उत्पादित बस्तुहरु देशैभर उपभोग गरिन्छ ।
• तराईको गर्मि छल्न तराईका मानिस पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा जानसक्छन् भने हिमालको जाडो छल्न त्यहाँका मानिसहरु पहाड तथा तराई झर्न सक्छन् ।
• हिमाली क्षेत्रमा पर्वतारोहण गरी मनोरञ्जन लिन पहाडी तथा तराईका मानिसहरु हिमाली प्रदेश जान्छन् ।
• तराईमा रहेको लुम्बिनी तथा जानकी मन्दिर लगायतको दर्शन गर्न हिमाली र पहाडी क्षेत्रका मानिसहरु जान्छन् ।
• त्यस्तै पहाडी क्षेत्रमा रहेको पशुपतिनाथ लगायतका मन्दिरको दर्शन गर्न हिमाल र तराईबाट मानिसहरु आउँदछन् ।

अत : प्रकृतिले नै नेपालमा रहेको हिमाल, पहाड र तराई क्षेत्रलाई मानिसको शरीर जस्तै एकढिक्का बनाएको छ, जसरी मानव शरिरका अंगहरु एक-आपसमा अन्तरनिर्भर छन् उसैगरी हिमाल, पहाड र तराई पनि आपसमा अन्तरनिर्भर एवं अन्तर सम्बन्धित रहेका छन् ।

मध्यवर्ती मुलुक भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ? यस्ता मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् । (२+३)

मध्यवर्ती मुलुक

• ठूला राज्यहरुको बीचमा अवस्थित सानो राज्यलाई मध्यवर्ती मुलुक भनिन्छ।
• नेपाल विश्वका दुईवटा ठूला मुलुकहरु चीन र भारतको बीचमा रहेको छ ।
• नेपाल विश्वका दुई शक्तिशाली एवं भौगोलिक रुपमा ठूला मुलुकको बीचमा रहेकाले यसलाई मध्यवर्ती मुलुकको रुपमा लिईन्छ ।
• मध्यवर्ती मुलुकका चुनौती र अवसर दुई रहन्छन् ।
• पर्यटन, वैदेशिक लगानी र व्यापार लगायतका क्षेत्रमा बृद्धिको सम्भावनालाई मध्यवर्ती मुलुकका अवसरको रुपमा लिन सकिन्छ ।

मध्यवर्ती मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्याहरु

मध्यवर्ती मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्याहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• छिमेकी मुलुकबाट समय –समयमा हुने गरेका अनुचित हस्तक्षेप
• अन्य मुलुकबीचमा नेपालको बढ्दो परनिर्भरता
• छिमेकी मुलुकमा उच्च व्यापार घाटा रहेको
• छिमेकी मुलुकबाट सीमा अतिक्रमण हुने गरेको
• संगठित अपराधमा बृद्धि भएको
• मुलुकको औद्योगिक उत्पादनमा वाधा सिर्जना भएको

अत : मध्यवर्ति राज्यमा अवसर र चुनौती दुवै समान रुपमा रहन्छन्।

नमुना प्रश्न : नेपालमा पाईने माटोका प्रकारका बारेमा संक्षेपमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

विभिन्न प्रकृतिक र जैविक तत्वहरु मिलेर बनेको पदार्थ नै माटो हो । यो ठोस तत्व हो । माटोमा उर्वराशक्ति रहेको हुन्छ। पृथ्वीमा एक सेन्टिमिटर माटोको तह बन्न करिब ४०० बर्ष लाग्दछ । नेपालमा विभिन्न प्रकारक माटोहरु रहेको पाईन्छ । जसलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• पाँगो माटो
• बर्षामा नदीले बगाई ल्याएर थुपारी झारपात कुहिएर बनेको माटो पाँगो माटो हो ।
• यस्तो माटो तराई प्रदेश र नदी किनाराका अन्य स्थानहरुमा पाईन्छ ।
• यस्तो माटोमा चुन, फोस्फरस, पोटास आदि पाईन्छ ।
• यो माटो धान, तोरी, मकै, सनपाट, उखु, सुर्ती आदिको उत्पादनको लागी उपयोगी मानिन्छ ।
• यो माटो अत्यन्तै उत्पादनशील माटो हो ।
• बलौटे पत्थरिलो माटो
• बालुवा, कंकड, पत्थर आदि मिलेर बनेको माटो नै बलौटे पत्थरिलो माटो हो ।
• यो माटो भावर क्षेत्र, भित्री मधेश र चुरे पहाडमा पाईन्छ ।
• यस्तो माटोमा कम उब्जाउ हुँन्छ ।
• यो माटोमा पानी नअडिने हुँदा साल, सिसौ, चाँप जस्ता रुखका लागि उपयोगी हुन्छ।
• रातो फुस्रो माटो
• नेपालको महाभारत क्षेत्रमा पाईने माटोलाई रातो फुस्रो माटो भनिन्छ ।
• यस्तो माटोमा चुन, फोस्फरस, नाईट्रोजन जस्ता खनिज तत्व कम हुन्छ ।
• यो माटो कोदो, फापर, उखु जस्ता खाद्यन्नका लागि उपयोगी मानिन्छ।
• यो माटोमा माटोको तह र जैविक पदार्थ कम हुने हुँदा उत्पादन कम हुन्छ ।
• तलैया माटो
• ताल सुकेर बनेको माटोलाई तलैया माटो भनिन्छ ।
• नेपालका उपत्यकाहरुमा यस्तो माटो पाईन्छ ।
• यो माटो अत्यन्तै उर्बर माटो हो ।
• यो माटोमा धान, गहुँ, सागपात, तरकारी आदि अत्याधिक उत्पादन हुन्छ ।
• हिमाली माटो
• हिमनदीले थुपारेको बालुवा, कंकड, पत्थर आदि मिलेर बनेको माटो नै हिमाली माटो हो ।
• यो माटोमा माटोको तह कम हुने हुँदा यसलाई कम उत्पादनशील माटो मानिन्छ।
• यो माटो हिमाली क्षेत्रमा पाईन्छ ।
• यो माटोमा फापर, आलु, जौ आदि उत्पादन हुन्छ।

अत: नेपालको भौगोलिक स्वरुपमा विविधता रहेको पाईन्छ । भौगोलिक स्वरुपको प्रकृतिअनुरुप नेपालको माटोलाई विभिन्न पाँच प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा ८ हजार भन्दा बढी उचाई भएका हिमालहरु नाम, हिमश्रृंखला, उचाई र जिल्ला लेख्नुहोस् । (१०)

अत: आठ हजार उचाई माथिका विश्वका ८ वटा उच्च हिमालहरु नेपालमा पर्दछन् ।

नमुना भूपरिबेष्ठित मुलुक भन्नाले के बुझिन्छ ? भुपरिवेष्ठित मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्या र भूपरिवेष्ठित मुलुकका अधिकारहरु उल्लेख गर्नुहोस्। (२+४+४)

भूपरिवेश्ठित मुलुक

समुद्रसँग पहुँच नरहेको अर्थात चारै सिमानामा जमिने जमिनले घेरिएको मुलुक नै भूपरिबेष्ठित मुलुक हो ।

• नेपालमा एक भूपरिवेष्ठित मुलुक हो ।
• विश्वमा ४४ वटा भूपरिवेष्ठित मुलुकहरु रहेका छन् ।
• विश्वको सबैभन्दा ठूलो भूपरिवेष्ठित मुलुक कजकस्तान हो भने सबैभन्दा सानो भूपरिवेष्ठित मुलुक भ्याटिकन सिटी हो ।

भूपरिवेश्ठित मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्या

भूपरिवेश्ठित मुलुकले भोग्नुपर्ने समस्याहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• पारवाहन खर्चिलो हुने
• बैदेशिक हस्तक्षेप बढ्ने
• बैदेशिक व्यापारमा समस्या सिर्जना हुने
• अनावश्यक बैदेशिक दबाबहरु सिर्जना हुने
• मुलुकको औद्योगिकीकरणमा समस्या हुने
• आर्थिक विकासको गति मन्द हुने
• छिमेकी मुलुकले नाकाबन्दी गर्दा समस्या सिर्जना हुने
• कच्चा पदार्थको अभाव हुने

भूपरिबेष्ठित मुलुकका अधिकार

भूपरिवेष्ठित मुलुकका अधिकारहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• सञ्चारका लाईन तथा पाईपलाईन विस्तार गर्ने अधिकार
• समुन्द्रसम्म स्वतन्त्रपूर्वक आवागमन गर्न पाउने अधिकार
• सामुन्द्रिक प्रतिनिधित्वको अधिकार
• समुन्द्रमा अन्वेषण गर्न पाउने अधिकार
• राष्ट्रिय झण्डा सहितको सामुन्द्रिक यातायात सञ्चालन गर्न पाउने अधिकार
• विशेष यात्राको अधिकार
• कर विशेष सहुलियत पाउने अधिकार

अत: भूपरिवेष्ठि राष्ट्रको समुन्द्रसम्म पहुँच रहेको हुँदैन । यस्ता राष्ट्रलाई विविध समस्याहरु सिर्जना हुन्छन् । यस्ता राष्ट्रहरुलाई विशेष अधिकारको व्यवस्था विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अभिसन्धिहरुले गरेका छन्।

नमुना प्रश्न : प्रमाणिक समय भनेको के हो ? नेपालको प्रमाणिक समयको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस् ।(५)

प्रमाणिक समय

बेलायतको ग्रीनवीच रेखालाई छोएर गएको ०^० देशान्तर रेखालाई आधार मानी निर्धारण गरिएको समयलाई प्रमाणिक समय भनिन्छ ।

• यो समय १८८४ नोभेम्बर १ शुरु भएको हो ।
• कुनै पनि क्षेत्रमा लागू हुने आधिकारिक एवं एकल समयलाई प्रमाणिक समयको रुपमा बुझिन्छ ।
• प्रत्येक राष्ट्रले आफ्नो भौगोलिक बनोटअनुसार अलग-अलग प्रमाणिक समयको निर्धारण गर्दछन् ।

नेपालको प्रमाणिक समय

• यो नेपालभर लागु हुने गरी तय गरिएको एकल एवं आधिकारिक समय हो ।
• दोलखा जिल्लाको गौरीशंकर हिमाल नजिक भएर जाने ८६ डिग्री १५ मिनेट पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानी नेपालको प्रमाणिक समय तय गरिएको छ ।
• नेपालमा प्रमाणिक समय बि.सं २०४२/०१/०१ देखि लागू गरिएको हो ।
• यो ग्रीनवीच मिनटाईम भन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो छ ।

अत: प्रमाणिक समयले कुनै पनि क्षेत्रको एकल एवं आधिकारिक समयलाई जनाउँदछ ।

नमुना प्रश्न : हिमाली प्रदेशलाई के-कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस् ।(५)

नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा अवस्थित भू-भाग हिमाली प्रदेश हो ।  हिमाली प्रदेशलाई देहायबमोजिम बिभाजन गर्न सकिन्छ ।

• मुख्य हिमाली क्षेत्र
• यस क्षेत्रमा आठ हजार भन्दा अग्ला हिमालहरु पर्दछन् ।
• यस क्षेत्रमा मुख्य हिमालहरु रहेका छन् ।
• यो क्षेत्र सधै हिउँले ढाकिने क्षेत्र हो ।
• भित्री हिमाली क्षेत्र
• यो क्षेत्र मुख्य हिमालयबाट भित्र र तिब्बतको तटबर्ती क्षेत्रबाट दक्षिणतिर रहेको छ ।
• यो क्षेत्रमा चिसो शीतोष्ण कोणधारी बन पाईन्छ ।
• जौ, कोदो, आलु जस्ता खाद्यन्न यस क्षेत्रमा पाईन्छन् ।
• सीमान्त हिमाली क्षेत्र
• यो तिब्बतको सीमानमा अवस्थित क्षेत्र हो ।
• यो क्षेत्र हिमाली मरभूमिको रुपमा रहेको क्षेत्र हो ।

अत: हिमाली प्रदेशलाई मुख्य, भित्री र सिमान्त हिमाली क्षेत्र गरी तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

नमुना प्रश्न : पहाडी प्रदेशलाई के-कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

उत्तरमा हिमाल र दक्षिणमा तराईबीचमा रहेको नेपालको मध्य भाग पहाडी प्रदेश हो । पहाडी प्रदेशलाई देहायबमोजिम बिभाजन गर्न सकिन्छ ।

• चुरे पर्वत श्रेणी
• पहाडी प्रदेशको दक्षिणमा रहेको समुन्द्र सतहबाट ६१० मि. देखि १८७३ मि. सम्मको उचाईमा अवस्थित क्षेत्र चुरे पर्वत श्रेणी हो ।
• यसलाई चुरिया वा चुरे पर्वत भनिन्छ ।
• यो क्षेत्रले १२.७ प्रतिशत भूभाग ढाकेको छ ।
• महाभारत श्रेणी
• पूर्व पश्चिम फैलिएको समुन्द्र सतहबाट करिब १२००० फिट उचाईमा रहेको क्षेत्र महाभारत श्रेणी हो ।
• यहाँको हावापानी रमणीय र स्वस्थकर रहने हुँदा यसलाई Hill station पनि भनिन्छ ।
• यो क्षेत्र होचो हिमालयको नामले समेत परिचित छ ।
• मध्यभूमि श्रेणी
• महाभारत पर्वत श्रेणी र हिमालय पर्वत बीचमा रहेका ठुला- ठुला टार, बेंसी र उपत्यकालाई मध्यभूमि भनिन्छ ।
• यस क्षेत्रले नेपालको करीब २९.५% भूभाग ढाकेको छ ।
• यस अन्तर्गत काठमाण्डौ तथा पोखरा जस्ता उपत्यकाहरु पर्दछन् ।

अत: चुरे पर्वत श्रेणी, महाभारत श्रेणी र मध्यभूमि गरी तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

नमुना प्रश्न: तराई प्रदेशलाई के-कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

नेपालको सबैभन्दा दक्षिणमा अवस्थित क्षेत्र तराई प्रदेश हो । तराई प्रदेशलाई देहायबमोजिम विभाजन गर्न सकिन्छ ।

• खास तराई
• देशको सबैभन्दा दक्षिणमा अवस्थित क्षेत्र खास तराई हो ।
• यो क्षेत्र उर्वर रहेको छ ।
• यो क्षेत्र भारतसँग जोडिएको छ ।
• भावर क्षेत्र
• चुरेमालको दक्षिण र खास तराईको उत्तरमा अवस्थित क्षेत्र भावर क्षेत्र हो ।
• सो समुन्द्र सतहबाट ३८० मिटर सम्मको उचाईमा अवस्थित छ ।
• यस क्षेत्रको मुलुकको कुल क्षेत्रफलको ४.५% भू-भाग ओगटेको छ ।
• भित्रि मधेश
• चुरे र महाभारत पर्वत श्रेणीको बीचमा समुन्द्र सतहदेखि ६१० मि. उचाईमा रहेको क्षेत्र भित्रि मधेश हो ।
• यसलाई दून क्षेत्र समेत भनिन्छ ।
• यसले मुलुकको कूल क्षेत्रफलको ८.५ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ ।
• यस अन्तर्गत उदयपुर, सिन्धुली, मकवानपुर, चितवन, नवलपरासी( बर्दघाट सुस्ता पूर्व), दाङ र सुर्खेत जिल्लाहरु पर्दछन् ।

अत: तराई प्रदेशलाई खास तराई, भावर क्षेत्र र भित्री मधेश गरी तीन भागमा विभाजन गरिन्छ ।

नमुना प्रश्न: नेपालको जनजीवनमा यहाँको भौगोलिक अवस्थाले के-कस्तो प्रभाव पारेको छ ? उल्लेख गर्नुहोस् । (१०)

नेपालको भौगोलिक बनोट हिमाली, पहाडी र तराई गरी तीन किसिमको रहेको छ । प्रत्येक भौगोलिक क्षेत्रमा हावापानीको पनि विविधता रहेको छ । यहाँको भौगोलिक अवस्थाले जनजीवनमा पारेको प्रभावलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• हिमाली प्रदेश र जनजीवन
• यहाँको हावापानी अत्यन्तै शुष्क र ठण्डा रहेकाले जनजीवन कष्ठकर रहेको छ ।
• यहाँ माटोको तह पातलो रहेकाले कम उब्जाउ हुन्छ । साथै अत्यन्तै चिसो हावापानी रहेकाले खेतिपातीबाट मानिसले जीवन निर्वाह गर्न गार्‍यो हुन्छ ।
• यहाँ फराकिलो चरण क्षेत्र रहेकाले यहाँका मानिसहरु भेडा, च्याङ्ग्रा, चौरी आदि घरपालुवा जनावरहरु पाल्ने गर्दछन् ।
• यो क्षेत्र अत्यन्तै सुन्दर रहेको र विश्वका अग्ला हिमशिखर यही क्षेत्रमा रहेकादर् यहाँ ठूलो मात्रामा पर्यटक आउँदछन । र, यहाँका मानिसहरु पर्वतारोहण र पर्यटन व्यवसायमा समेत संलग्न रहेका छन ।
• यो क्षेत्र अत्यन्तै विकट रहेकाले विकासका क्रियाकलापहरु सञ्चालन गर्न कठिनाई रहेको छ ।
• विकट क्षेत्र, चिसो हावापानी, विकासको कमी रहेकाले यस क्षेत्रमा जनघनत्व कम रहेको छ ।
• पहाडी प्रदेश र जनजीवन
• यहाँ मनोरम हावापानी रहेको छ ।
• यस क्षेत्रमा धान, मकै, तरकारी प्रशस्त उत्पादन हुँन्छ ।
• काठ्माण्डौ, पोखरा जस्ता उपत्यकामा तलैया माटो पाईन्छ । जसमा प्रशस्त खाद्यान्न उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• यहाँको जनजीवन हिमाली प्रदेशभन्दा सहज र सरल छ ।
• यहाँ खेतीपाती, पशुपालन, व्यापार र नोकरी जस्ता पेशा अपनाईन्छ ।
• शितल हावापानी, सहज जीवनयापन र यथेष्ट स्रोतसाधनका कारण यहाँ हिमाली प्रदेशको तुलनमा उच्च जनघनत्व रहेको छ ।
• तराई प्रदेश र जनजीवन
• तराई प्रदेशमा उर्वर भूमि रहेको छ ।उर्वर भूमिका कारण ठूलो जनसंख्याले कृषि पेशा अंगालेको छ ।
• यहाँ धान, मकै, गहुँ, उखु, सनपाट जस्ता कृषी उपजहरु उत्पादन गरिन्छन् ।
• समथर भूमि र उद्योगका लागि कच्चापदार्थको उपलब्धता हुने भएकाले मुलुकका अधिकांश उद्योगहरु यही प्रदेशमा अवस्थित छन् ।
• यहाँ उष्ण मनसुनी हावापानी पाईन्छ ।
• यो क्षेत्र अन्नको भण्डार रहेको, समथर भूभाग भएको र यस क्षेत्रमा सहज जीवनयापन रहेकाले यहाँ मुलुककै उच्च जनघनत्व रहेको छ ।

अत: नेपालमा भौगोलिक विविधता रहेको छ । भौगोलिक विविधता अनुरुप यहाँको जीवनशैली पनि फरक-फरक रहेको छ ।

नमुना प्रश्न : सगरमाथाको बारेमा संक्षेपमा लेख्नुहोस् । (५)

• सगरमाथा विश्वको सर्वोच्च शिखर हो ।
• यसको उचाई समुन्द्री सतहबाट ८८४८.८६ मि. रहेको छ ।
• सगरमाथा नेपालको सोलुखुम्बु जिल्लामा अवस्थित छ ।
• यो खुम्बु हिमश्रृंखलामा रहेको छ ।
• यो शिखरमा सर्वप्रथम सन् १९५३ मे २९ मा नेपालका तेन्जिङ्ग नोर्गे शेर्पा र न्यूजिल्याण्डका सर एममण्ड हिलारीले सफल आरोहण गरेका थिए ।
• सन् १९५६ मा १५ औं चुली नाम रहेको यो शिखरलाई नेपालका ईतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले “सगरमाथा” नामाकरण गरेका थिए ।
• बेलायका सर्भेयर जर्ज एभरेष्टको नाममा सन् १८६५ मा यसलाई माउण्ट एभरेष्ट नामाकरण गरिएको हो ।

सल्लाह सुझाव तथा लोकसेवा सम्बन्धी सम्पूर्ण कक्षाका लागि चैतन्यमा सम्पर्क गर्नुहोला।

Chaitanya Academy Nepal

New Baneshwor, Shankhamool, Kathmandu

Contact No. 01-4792427, 9851246100, 9851146100