विकास योजना र चालू आवधिक योजना
(Development Planning & Current Periodic Plan)

योजना के हो?

• निश्चित उद्देश्य प्राप्तिको लागि उपलब्ध स्रोतसाधनको समुचित परिचालन गरी निश्चित अवधिमा लक्षित उपलब्धि हासिल गर्न गरिएको व्यवस्थित प्रयासलाई योजना भनिन्छ।
• के गर्ने, किन गर्ने, कसले गर्ने, कहिले गर्ने, कहाँ गर्ने, के कति स्रोत र साधनमा गर्ने भन्ने प्रश्नहरुको जवाफको शृंखला नै योजना हो।
• योजना नीतिको अंश हो र नीतिको आधारमा नै योजना तर्जुमा गरिन्छ। योजना खास गन्तव्यतिर जाने मार्गचित्र हो।
• योजनाबद्ध विकासको सुरुवात तत्कालीन सोभियत संघले सन् १९२८ बाट सुरु गरेको हो। यसै कारण सन् १९३० को आर्थिक मन्दीमा समेत सोभियत संघमा कम प्रभाव पर्यो ।
• दोस्रो विश्वयुद्ध पश्चात तेस्रो विश्वका राष्ट्रले समेत योजनाबद्ध विकास प्रयासलाई आत्मसात गरेको देखिन्छ।
• नेपालले वि.स. २०१३ बाट योजनाबद्ध विकास प्रयासको थालनी गर्यो।
• योजनाबद्ध विकास निरन्तर प्रक्रिया हो, जसमा state & non-state actors सम्भावना र क्षमताका आधारमा राष्ट्र निर्माण प्रक्रियामा संलग्न हुन्छन्।

योजनागत अवधारणा विकासका कारणहरु 

• २० औं शताब्दीको प्रारम्भ तिर विकेन्द्रीकरण अवधारणा विकास
• पूँजीवादी अर्थतन्त्रको विकृतिको रुपमा आएको गरिबी र बेरोजगारी
• समाजवादी धारणाको अभ्युदय
• प्रथम तथा द्वितीय विश्वयुद्धको परिणाम
• सन् १९३०को विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी
• राजनीतिक जागरुकता राष्ट्रियताको विकास
• स्रोत र साधनको सीमितता र आवश्यकताको असीमितता।

योजना कस्तो हुनुपर्छ?

• Economically viable
• Politically suitable
• Socially acceptable
• Technically feasible
• Compatible with national priority
• Environmentally sustainable

योजनाका प्रकार

समयका आधारमा:

• दीर्घकालीन योजना (सामान्यतः १० वर्षभन्दा बढीको दृष्टिकोण सहितको रणनीति)
• आवधिक योजना (सामान्यतः ५ वर्षे योजना)
• वार्षिक योजना (बजेट)

कार्यक्षेत्रका आधारमा:

• राष्ट्रिय योजना (समष्टिगत प्रभाव भएका बजेट, कार्यक्रम)
• क्षेत्रगत योजना (कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य आदिका योजनाहरु)
• स्थानीय योजना (सानो भौगोलिक क्षेत्रमा कार्यान्वयन गरिने)

योजनाका प्रकारहरु

• भौगोलिक: राष्ट्रिय, क्षेत्रीय, जिल्ला स्तरीय योजना
• विषय: समग्र विकास योजना तथा विषयगत योजना
• समय: दीर्घकालीन, मध्यकालीन तथा अल्पकालीन योजना
• अधिकार: केन्द्रिकृत र विकेन्द्रित
• किसिम:रणनीतिक, कौशलता, कार्यसंचालनगत

योजनाबद्ध विकासका पूर्वसर्तहरु तथा आधारभूत पक्षहरु

• स्थिर राजनीतिक पद्धति
• स्थिर र प्रभावकारी प्रशासनिक संयन्त्र
• सामाजिक साँस्कृतिक पद्धतिमा सामन्जस्यता
• योजनाका प्रत्येक चरणमा व्यापक जनसहभागिता
• दीर्घकालीन सोंच र गन्तव्य
• उचित योजनाको छनौट
• Vision, Mission र Goal
• विना अवरोध योजना संचालनको स्थिति
• उचित रणनीति
• उपलब्धीको सूचक
• निरन्तर सुपरिवेक्षण, अनुगमन र मूल्याँकन

योजनाका तत्वहरु

• (सोच), उद्देश्य,लक्ष्य र सूचकहरुको स्थापना
• उपयुक्त रणनीति निर्धारण
• प्राथमिकता निरुपण
• स्रोत साधनको विनियोजन
• कार्यान्वयन
• अनुगमन र मूल्याङ्कन (सहजीकरण र शिक्षा लिने काम) ।

योजनाका विशेषताहरु

• योजनाले खास समयका लागि राष्ट्रिय उद्देश्य र लक्ष्यको स्थापना गर्दछ ।
• उद्देश्य तथा लक्ष्य प्राप्तिका लागि क्षेत्रगत नीति र कार्यक्रम राष्ट्रिय योजनाका अभिन्न भागका रुपमा रहन्छन् ।
• योजना राष्ट्रको प्राधिकार निकायबाट निर्धारित हुन्छ ।
• योजनाले खास अवधिको नीतिनिर्णयलाई प्रभाव र निर्दिष्ट गर्ने हैसियत राख्दछ ।
• राष्ट्रिय योजना खास वर्ग लक्षितभन्दा पनि समष्टिगत विकासलाई ध्यान दिने गर्दछ ।
• योजना अन्तर्गत उत्पादनका साधनहरुलाई कम उत्पादनशील क्षेत्रबाट बढी उत्पादनशील क्षेत्रमा र कम प्राथमिकता क्षेत्रबाट उच्च प्राथमिकता क्षेत्रमा प्रवाहित गरिन्छन् ।

योजनाको आवश्यकता सम्बन्धी दृष्टिकोणहरु

– समाजवादी दृष्टिकोण:

• उपलब्ध साधनको समुचित परिचालन, सामाजिक न्याय र आर्थीक विकास गर्ने एकलौटी अधिकार सरकारसँग रहन्छ, तसर्थ योजना आवश्यक हुन्छ।
• बजार संयन्त्रले सधैं काम नगर्ने हुनाले वितरणमुखी न्याय, सीमित स्रोत र साधनको प्रभावकारी परिचालन, वैदेशिक सहायता प्राप्त र सदुपयोग गर्न, जनताको इच्छा पूरा गर्न, द्रुत तथा सन्तुलित विकास गर्नका योजना चाहिन्छ।

– पूँजीवादी दृष्टिकोण:

• आर्थिक मन्दी तथा व्यापार चक्र सुस्त भएको बेला।
• आर्थिक पुनर्संरचना गर्न, खुला अर्थतन्त्र र खुला बजार सुदृढ र सक्रिय बनाउन।

–मिश्रित दृष्टिकोण:

• निजी, सहकारी र सरकारी क्षेत्रको योगदानलाई सन्तुलित ढंगले अगाडि बढाउन र यसै को माध्यमबाट आर्थिक विकास गर्न।

कार्यक्रम

• योजना र क्रियाकलापबीच Link गर्ने प्रक्रिया ।
• योजनाले निर्दिष्ट गरेका लक्ष्य प्राथमिकतामा विभिन्न क्रियाकलाप परियोजनालाई समूहीकृत गराँउदछ ।
• निश्चित अवधिमा खास क्षेत्रमा के कस्ता कार्यहरु गरिन्छन् र त्यसको ढाँचा कस्तो हुने भन्ने कुरा कुरा कार्यक्रमले अभिव्यक्त गर्दछ ।
• योजना आफै कार्यान्वयन नहुने भएकोले यसले कार्यमूलक ढाँचा बनाउँदछ
• कतिपय अवस्थामा आवधिक योजनाभन्दा पनि कार्यक्रमको अवधि ठूलो हुनसक्छ । जस्तो सवैको लागि शिक्षा, काठमाडौं खानेपानी व्यवस्थापन आदि
• कार्यक्रम बहुपक्षीय छ भने उपक्षेत्रबीच कार्यविभिाजन र समन्वय जस्ता पक्षहरु सुनिश्चित गरिन्छन् ।
• कार्यक्रमले योजनाको लक्ष्य प्राप्तिका लागि परियोजनाको आधार दिन्छ ।

परियोजना

• परियोजना योजनाको त्यस्तो भाग हो जसले विकास योजनाको निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि निर्धारित समयसीमाभित्र भौतिक तथा मानवीय साधनको सावधानीपूर्वक उपयोग गर्दछ ।
• यो क्रियाकलापहरुको व्यवस्थित समूह हो ।
• A project is any scheme or part of scheme for investing resources which can reasonable be analyzed and evaluated as an independent unit.

परियोजनाको वर्गीकरण

• व्यापारिक परियोजना (आर्थिक प्रतिफलमा ध्यान दिन्छ) ।
• विकास परियोजना (सामाजिक उपयोगिता र सन्तुष्टिमा ध्यान दिन्छ) ।
  – राज्यले सामान्यत सामाजिक उपयोगिता (Social goods) उत्पादनका लागि परियोजना कार्यान्वयन गर्दछ ।

योजना र कार्यक्रम
योजना

• सोच, लक्ष्य र रणनीति स्थापित गर्दछ ।
• प्राथमिकता निर्धारण गर्दछ ।
• समयसीमा लामो हुन्छ ।
• समष्टिगत हुन्छ ।
• नीतिगत पक्षमा ध्यान दिन्छ ।
• Strategic हुन्छ ।
• बजेट र वार्षिक बजेट कार्यक्रमलाई निर्दिष्ट गर्दछ ।

कार्यक्रम

• कार्यमूलक लक्ष स्थापित गर्दछ ।
• प्राथमिकता अनुरुप कार्यनीति बनाउदछ
• सामान्यतः योजनाको सीमाभन्द सानो हुन्छ ।
• क्षेत्रगत (Sectoral) हुन्छ ।
• कार्य प्रारुपण र कार्यनीतिमा जोड दिन्छ ।
• Operational  हुन्छ ।
• बजेट र वार्षिक विकास कार्यक्रम मार्फत आउछ ।

योजना र परियोजना
योजना (र कार्यक्रम)

• दृष्टिकोण र सोच दिन्छ ।
• रणनीति र कार्यनीतिको समष्टि ।
• दीर्घकालीन हुन्छ ।
• बजेट र वार्षिक नीति कार्यक्रमलाई निर्दिष्ट गर्छ ।
• परियोजनालाई परिमार्जन र निर्दिष्ट गर्छ ।
• राष्टिय आवश्यकता र सम्भावनाबीच वृहद खाका दिन्छ ।
• साधन र परियोजना विना पनि योजना कार्यान्वयन हुनसक्छ ।

परियोजना

• सोच र दृष्टिकोणलाई क्रियान्वयन गर्दछ ।
• क्रियाकलाप र लगानीको समष्टि हो ।
• सापेक्षिक रुपमा छोटो हुन्छ ।
• बजेट र वार्षिक विकास कार्यक्रम मार्फत कार्यान्वयन हुन्छ ।
• पृष्ठपोषण र शिक्षा दिन्छ ।
• साधन, स्रोत र सम्भावना उपयोगको अवसर दिन्छ ।
• साधन विना कार्यानवयन असम्भव छ ।

विकास योजना

• उपलब्ध सीमित स्रोत तथा साधनको महत्तम परिचालनबाट अधिकतम प्रतिफल प्राप्त गर्न अर्थतन्त्र माथि राज्यले गर्ने व्यवस्थित हस्तक्षेप नै विकास योजना हो।
• निश्चित समयावधि भित्र मुलुकको विकासका निर्दिष्ट लक्ष्यहरु हासिल गर्न उपलब्ध साधनहरुको समुचित व्यवस्थापन गर्ने कार्यलाई विकास योजना भनिन्छ।
• तोकिएको समयभित्र पुर्वनिर्धारित उद्देश्यहरु हासिल गर्न आवश्यक क्रियाकलाप, आयोजना तथा कार्यक्रमहरुको तर्जुमा, कार्यान्वयन र अनुगमन तथा मूल्याँकन गर्ने विधा विकास योजना हो।
• विकास योजनाले विकासका राष्ट्रिय लक्ष्य, प्राथमिकता र रणनीतिहरु निर्धारण गरी सरकारको समग्र नीति तथा कार्यक्रम र बजेटलाई सोही अनुरुप दिशानिर्देश गर्दछ।
• मुलुकको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, मानवीय लगायत समग्र विकासको लागि उपलब्ध सीमित स्रोत साधनको आर्दशतम र महत्वम रूपमा बाँडफाँड गरी अपेक्षित रूपमा प्रतिफल प्राप्त गर्न अधिकार प्राप्त निकायबाट तर्जुमा र स्वीकृत गराई कार्यान्वयनमा लगिने पूर्व निर्धारित खाका वा दस्ताबेज नै विकास योजना हो ।
• मुलुकको समग्र विकासको लागि दीर्घकालीन सोच, लक्ष्य, उद्देश्य, रणनीति, प्राथमिकता, क्षेत्रगत, विषयगत लक्ष्य, उद्देश्य, प्राथमिकता, कार्यक्रम र अपेक्षित प्रतिफल समेटिएको पूर्व निर्धारित दस्ताबेज जसले उत्पादनका साधनहरूलाई कम प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रबाट बढी प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा र कम उत्पादनशील क्षेत्रबाट बढी उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रवाह गरी अधिकतम प्रतिफलको अपेक्षा गरेको हुन्छ ।
• मुलुकको समग्र विकास प्रक्रियासँग सम्बन्धित के, कहाँ, कहिले, किन, कसरी र कसले जस्ता प्रश्नहरूको जवाफ खोज्ने संयन्त्र जसले विकास प्रक्रियामा विभिन्न भूमिका निर्वाह कर्ताहरूको सुनिश्चितता गर्दै सीमित स्रोत साधनबाट अधिकतम प्रतिफल प्राप्त हुने गरी विकास गतिविधिलाई नियोजित तवरले दिशानिर्देश गर्दछ ।

नेपालमा विकास योजनाको विकासक्रम

• १९९२ सालको जुद्धशमसेरको २० वर्षे कागजी योजना र वि.स. २००५ सालको १५ वर्षे योजना समितिको गठन,
• २००८ सालमा योजना र विकास मन्त्रालयको स्थापना र सोही सालबाटै बजेट प्रणाली लागु,
• वि.स. २०१३ सालबाट योजनाबद्ध विकासको रूपमा पञ्चवर्षे योजना लागु,
• २०१३ सालमा कार्यकारी निर्णय गरी राष्टिय योजना आयोगको स्थापना,
• २०१४ सालमा योजनामण्डल ऐन, २०१५ सालमा योजना परिषद् गठन, २०१८ सालमा राष्टिय योजना परिषद् गठन ।
• २०१९ सालमा राष्टिय योजना परिषद् विघटन र राष्टिय योजना आयोगको गठन,
• २०२९ जेठ २७ गते राष्टिय विकास परिषद्को गठन जुन परिषद् हालसम्म पनि राष्टिय योजनाको एक महत्त्वपूर्ण मार्गनिर्देशक संस्थाको रूपमा क्रियाशील रहेको छ ।
• हालसम्म २०४७ देखि २०४९ र २०१८ देखि २०१९ योजना विहीन वर्षका रूपमा रहेका,
• पाचँवटा त्रिवर्षीय योजना र बाकि सबै पञ्चवर्षीय योजना रहेका ,
• यी योजनाहरूको कार्यान्वयनबाट धेरै क्षेत्रहरूमा उत्साहजनक उपलब्धि हासिल भएतापनि अपेक्षित प्रतिफल भने प्राप्त हुन सकेको छैन ।
• हाल पन्ध्रौँ योजना कार्यान्वयनमा रहेको छ ।

विकास आयोजनाका पुर्वशर्त/आधारहरु

• आधारभूत तथ्यांक (Base line data or knowledge base)
• सवल संस्थागत आधार (Strong Institution/authority_
• स्पष्ट दृष्टिकोण सहितको सहमति (Commitment with vision_
• सकारात्मक र जागरुक प्रशासन(Aggressive Administration)
• सवल वित्तीय आधार (Strong financial Management)
• दह्रिलो जनसमर्थन र सहभागीता(Peoples Ownership)

विकास योजनाको उद्देश्य

• सन्तुलित विकासको मार्ग तय गरी आर्थिक असमानता कम गर्ने,
• सीमित स्रोत तथा साधनको प्राथमिकताका आधारमा परिचालन र उपयोग गर्नु,
• मुलुकमा आर्थिक स्थिरता र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्नु,
• बजार प्रवर्द्धन गरी अर्थतन्त्रलाई समुन्नत बनाउनु,
• कृषिमा व्यवसायीकरण र औद्योगिक विकासमार्फत राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धि गर्नु,
• गरिबी, बेरोजगारी र अन्य सामाजिक समस्याको समाधान गर्नु,
• आर्थिक कूटनीतिको माध्यमबाट लगानी आकर्षण तथा व्यापारको प्रवर्द्धन गर्नु,
• बन्चितिकरण र सीमान्तीकरणमा परेका क्षेत्र/वर्गको विकासका लागि आवश्यक प्रवन्ध गर्नु,
• विकासका सबै साझेदारहरुको प्रभावकारी परिचालन र नियमन गर्नु,
• दिगो विकासको सुनिश्चितता गर्नु, आदि।

विकास योजनाको आवश्यकता

• विकास कार्यलाई व्यवस्थित र समयमै सञ्चालन र सम्पन्न गर्न,
• योजनाबद्ध रूपमा गरिएको कार्य मितव्ययी र कम श्रम शक्तिबाट सम्पन्न हुने भएकोले,
• विकास प्रक्रियामा राज्यको उपस्थिति सिद्ध गर्न,
• उपलब्ध सीमित स्रोत साधनको अधिकतम प्रतिफल प्राप्त हुने गरी उत्पादन प्रक्रियामा लगाउन र प्राप्त उपलब्धिको न्यायोचित वितरणको व्यवस्था मिलाउन,
• व्यापार चक्रबाट आउने उतारचढाव र सो बाट पर्न जाने नकारात्मक असरबाट मुलुकलाई बचाउन,
• बजार अर्थव्यावस्थाका विकृतिलाई नियन्त्रित गर्न,
• सहभागितामूलक विकासको मान्यतालाई अवलम्बन गर्न,
• सामाजिक न्याय, विकास, सुरक्षा र कल्याणकारी राज्यको अवधारणालाई आत्मसात् गर्न,
• प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित गर्न,
• वैदेशिक सहायता परिचालनको उपयुक्त भूमिका निर्वाह गर्न,
• विकास प्रक्रियामा आधुनिक प्रविधि, स्थानीय प्रविधि, श्रम र स्रोत साधनको उपयोग गर्ने,
• सन्तुलित र सुनियोजित विकास गर्न,

विकास योजना तर्जुमा प्रक्रिया 

• सूचना तथा तथ्यांकको संकलन,
• समष्टिगत आर्थिक विश्लेषण र प्रक्षेपण,
• लक्ष्य तथा उद्देश्यहरुको निर्धारण र प्रथामिकीकरण,
• पूर्वानुमान विकास र सम्भावित समस्याहरुको आंकलन,
• योजनाको ढाँचा र रणनीतिहरुको निर्धारण,
• क्षेत्रगत उद्देश्य, नीति, कार्यक्रम र अपेक्षित उपलब्धीहरुको निर्धारण,
• आवश्यक स्रोत साधनको व्यवस्था र बांडफांड,
• अनुगमन तथा मूल्याँकनका आधार र सूचकहरुको निर्धारण र अनुगमन तथा मूल्याँकन योजना तर्जुमा,
• योजना कार्यान्वयन कार्ययोजनाको निर्माण,
• योजना कार्यान्वयनको प्रक्रिया र संयन्त्रको निर्धारण,
• योजना अन्तिम मस्यौदा निर्माण र स्वीकृति।

आवधिक योजनाको भूमिका  

• खास अवधिका लागि मुलकको समष्टिगत दिशावोध गर्दछ
• सरकारका नीति, कार्यक्रम तथा बजेटलाई निर्दिष्ट गर्छ
• निकायगत क्रियाकलापलाई समन्वय र एकीकृत पार्छ
• स्रोत साधन परिचालनलाई आधार दिन्छ
• स्रोतसाधनको प्राथमिकीकरण गर्छ
• स्थानीय संभावनाको उपयोग गर्ने आधार बनाउछ
• राज्य बाहिरका पात्रलाई परिचालित हुन सहजीकरण गर्छ
• विकासलाई अन्तर वर्ग, अन्तर क्षेत्र र अन्तरपुस्ता समन्यायिक बनाउछ ।

नेपालमा योजना तर्जुमा प्रक्रिया

• मुलुकको समष्टिगत आर्थिक स्थितिको विश्लेषण
• चालू आवधिक योजनाको मध्यतिर रायोबाट अवधारणा तुर्जमा ।
• अवधारणामाथि विभिन्न पक्षको छलफल गरी आधार पत्र मस्यौदा ।
• मस्यौदालाई विभिन्न पक्षसँग छलफलगरी NPC ले स्वीकृत गर्ने ।
• आधारपत्रमाथि विकास परिषदमा छलफल गरी स्वीकृत गर्ने ।
• NPC बाट Detail Plan Document बनाउने ।
• मन्त्रिपरिषदबाट स्वीकृत गरी लागू गरिन्छ ।
• आवधिक योजनालाई वार्षिक विकास कार्यक्रममार्फत लागू गरिन्छ
• एकवर्षे क्रियाकलाप, लक्ष्य र अपेक्षित उपलव्धि निर्धारण ।

योजना तर्जुमाका आधारहरु

• नेपालको संविधान: राज्यका निर्देशक सिद्धान्त र नीतिहरु
• नेपाल सरकारका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता तथा सम्झौताहरु
• सरकारले नागरिक समक्ष गरेका घोषणा र प्रतिबद्धताहरु
• घोषित राष्ट्रिय लक्ष्य तथा प्राथमिकताहरु,
• सरकारका नीति तथा कार्यक्रमहरु
• सरकारमा रहने राजनीतिक दलको घोषणापत्र
• मूलुकको सामाजिक, आर्थिक एवं साँस्कृतिक धरातल
• आम नागरिकका माग, अपेक्षा र दबाबहरु
• स्रोतको उपलब्धता र कार्यान्वयन क्षमताको लेखाजोखा
• विगतको योजनाको समीक्षाबाट प्राप्त पृष्ठपोषण,
• वर्तमान स्थितिको SWOT Analysis
• उपलब्ध सूचना तथा तथ्यांक/ National Data Profile

नेपालमा योजना तर्जुमा प्रक्रिया

• अवधारणापत्रको तर्जुमा: चालू योजनाको मध्यतिर मध्यावधि समीक्षा र सोका आधारमा नयाँ आवधिक योजनाको अवधारणाको तर्जुमा गरिन्छ।
• आधारपत्रको प्रारम्भिक मस्यौदा तर्जुमा: अवधारणापत्रका आधारमा विषय क्षेत्रगत मन्त्रालय र निकायसँगको सहभागितामा।
• राय सुझाव सङ्कलन: आधारपत्रको प्रारम्भिक मस्यौदामा राष्ट्रिय तथा प्रदेश स्तरमा संघ, प्रदेश र स्थानीय तहका सबै सरोकारवालाहरुसँग छलफल तथा अन्तरक्रिया गरी राय सुझाव संकलन गरिन्छ।
• विकास परिषद्मा छलफल र निर्देशन
• आधारपत्रको मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृति र प्रकाशन
• विस्तृत योजना दस्तावेजको तर्जुमा र प्रकाशन

योजना तर्जुमा प्रक्रिया
आधारपत्र चरण

• चालु आवधिक योजनाको मध्यावधि समीक्षा योजना सम्पन्न हुन करिब १ वर्ष बाँकि अवधिमा,
• विभिन्न क्षेत्रगत विषयगत सूचना तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने,
• आगामी योजनाको आधारपत्र तयारी (रा.यो.आ.)
• अवधारणा पत्रमाथि विभिन्न चरणमा, तहमा, सरोकारवाला पक्ष र विज्ञसँग अन्तर्क्रिया गोष्ठी, छलफल र बैठक गरी रायसुझाव सङ्कलन,
• सान्दर्भिक सुझावहरुलाईआधारपत्रमा समेटी आधारपत्रको मस्यौदा तयारी,
• आधार पत्रलाई राष्टिय विकास परिषद्को बैठकमा पेस गरी आवश्यक राय। सुझाव निर्देशन लिने,
• आधारपत्रको अन्तिम मस्यौदा तयारी र रा.सु.आ. र मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृत गराउने,
• आधारपत्र प्रकाशन

पूर्ण दस्ताबेजको चरण

• आधारपत्रको आधारमा रा.यो.आ. ले योजनाको पूर्ण दस्ताबेजको विस्तृतिकरण गर्ने,
• समष्टिगत लक्ष्य, उद्देश्य, रणनीति, प्राथमिकतासँग तादाम्यता हुने गरी क्षेत्रगत, विषयगत, लक्ष्य, उद्देश्य, प्राथमिकता, कार्यक्रमहरू विस्तृतीकरण गर्दै जाने,
• आवश्यकताअनुसार पुन विभिन्न चरणमा, तहमा अन्तर्क्रिया गोष्ठी, बैठक वा छलफल गरी सरोकारवाला पक्ष वा विज्ञबाट रायसुझाव सङ्कलन गर्ने,
• विस्तृत दस्ताबेजको अन्तिम मस्यौदा तयार गरी शुद्धाशुद्धी हेरी, सम्बन्धित समिति, रा.यो.आ. र मन्त्रिपरिषदबाट स्वीकृत गराई प्रकाशन गर्ने,

कार्यान्वयनको चरण

• आवधिक योजना कार्यान्वयनको जिम्मेवारी क्षेत्रगत, विषयगत, आयोग, सचिवालय र निकायको हुने,
• ती सम्बन्धित निकायहरूले आवधिक योजनाको प्राथमिकता बमोजिम वार्षिक विकास कार्यक्रममार्फत योजना कार्यान्वयन गर्ने,
• विकास कार्यक्रम छनौट गर्दा योजनाको मापदण्ड, दिशानिर्देश प्राथमिकता र रणनीतिसँग तादाम्यता हुने गरी छनौट गर्ने,
• हरेक वर्ष कार्यक्रम कार्यान्वयनको लागि बजेट विनियोजन गरी स्वीकृत गराउने,

अनुगमन र मूल्याङ्कन

• योजनाको तर्जुमा पश्चात् योजनालाई कार्यान्वयन गरिन्छ ।
• कार्यान्वयन स्तरमा के कस्ता समस्याहरू, अवरोधहरू, जटिलताहरू सामना गर्नु पर्ने हुन्छ त्यसको बारेमा तर्जुमाकै समयमा अनुमान गरिन्छ ।
• यसको अतिरिक्त पनि समस्याहरू सृजना हुन सक्दछन् । यी सबै अवरोधहरूलाई चिर्दै विकास योजनाहरू कार्यान्वयनमा लैजान बेला बखतमा अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गरिन्छ ।
• योजना विकासका क्रममा यो निरन्तर प्रक्रियाकै रूपमा लिइन्छ ।
• कुनै पनि विकास योजनाहरू कुन हदसम्म सफल भयो वा भएन ? योजनाबाट लक्षित समूह उपर के कस्तो प्रभाव पर्न गयो ? योजनासम्बन्धी क्रियाकलापहरूको सान्दर्भिकता रह्यो रहेन ? यी सबै क्रियाकलापहरूलाई व्यवस्थित आधारमा सूचकहरू समेतको प्रयोग गरी अवलोकन एवम सुपरिवेक्षण गर्ने प्रक्रियालाई मूल्याङ्कन भनिन्छ ।
• यो योजनाको अन्तिम चरण हो ।