पुस्तक समीक्षाः

तोमनाथ उप्रेती:

खेमनाथ दाहाल समकालीन नेपाली साहित्यका सक्रिय, संवेदनशील र वैचारिक स्रष्टा हुन्। उनका सिर्जनामा प्रवास, मातृभूमि, मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक यथार्थ, आत्मसंघर्ष र आध्यात्मिक चेतनाको  संयोजन पाइन्छ। जीवनका विविध अनुभवलाई साहित्यिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्ने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ। ‘अहोरात्र’ जस्तो कृतिमार्फत उनले नेपाली प्रवासी जीवनका सपना, संघर्ष, विस्थापन, पहिचान र अन्तर्द्वन्द्वलाई जीवन्त ढङ्गले अभिव्यक्त गरेका छन्। उनका लेखनमा कथा मात्र छैन त्यहाँ दर्शन, मनोविज्ञान, समाजचेतना र मानवतावादी दृष्टिकोण पनि अन्तर्निहित छ। सरल अभिव्यक्तिभित्र गम्भीर प्रश्न उठाउने दाहाल नेपाली साहित्यमा अनुभव र चिन्तनलाई सँगसँगै अघि बढाउने सम्भावनाशील साहित्यिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित छन्।

दाहालको ‘अहोरात्र’ संस्मरण, आख्यान, नियात्रा, सामाजिक अवलोकन र दार्शनिक संवादको सीमारेखामा उभिएको कृति हो। यसमा अमेरिका जाने सपनाको चमक छ। त्यस चमकपछाडिको अँध्यारो पनि छ। ग्रीनकार्डको आकाङ्क्षा छ। विद्यार्थी भिसाको तनाव छ। डिभी लोटरीको अनिश्चितता छ। कागजपत्रविहीन यात्राको भय छ। तर यी सबैभन्दा माथि एउटा गम्भीर प्रश्न छ मानिस सुख खोज्न कहाँसम्म जान्छ र सुखको खोजीमा जाँदा उसले आफूलाई कति टाढा छोडेर आउँछ?

अहोरात्रको विशेषता यसको विषयको नवीनतामा मात्र छैन। यसको मौलिकता अनुभव र विचारको अन्तरसम्बन्धमा छ। दाहालले प्रवासी जीवनलाई बाहिरबाट हेरेका मात्र छैनन्। आफ्नो अमेरिका बसाइका अनुभव, अवलोकन र प्रत्यक्ष सम्पर्कलाई आख्यानिक सामग्रीमा रूपान्तरण गरेका छन्। ग्यास स्टेसन, पेट्रोल पम्प, स्टोर, ग्राहक, मालिक, कामको घण्टा, रातको एकान्त, कफी, डलर र थकान यी सामान्य देखिने वस्तुहरू कृतिमा प्रवासी जीवनका प्रतीक बन्छन्। यहाँ अमेरिका सपना र यथार्थबीचको दूरी नाप्ने एउटा मनोवैज्ञानिक भूगोल हो।

अहोरात्रको केन्द्रमा डायस्पोरिक चेतना छ। सात समुद्रपारि पुग्ने मानिसले आफ्नो पुरानो संसारबाट भौतिक दूरी मात्र बनाउँदैन। उसले स्मृति, भाषा, परिवार, संस्कार र आत्मपहिचानसँग पनि नयाँ सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्छ। कृतिका पात्रहरू यही संक्रमणमा देखिन्छन्। उनीहरू नयाँ जीवन खोज्दै आएका छन्। तर पुरानो जीवन उनीहरूभित्र जीवित छ। त्यसैले उनीहरूको संघर्ष केवल आर्थिक छैन। त्यो अस्तित्वगत पनि छ। विदेश पुग्नु सफलता हो कि नयाँ प्रकारको एकान्तको सुरुवात? ग्रीनकार्ड प्राप्त गर्नु अन्तिम उपलब्धि हो कि अर्को असुरक्षाको आरम्भ? अहोरात्रले यस्ता प्रश्नलाई सरल उत्तरमा बन्द गर्दैन। बरु पात्रहरूको मनोद्वन्द्वमार्फत पाठकलाई प्रश्नको बीचमा उभ्याउँछ।

कृतिका पात्रहरूमा महत्त्वाकाङ्क्षा बलियो छ। तर महत्त्वाकाङ्क्षासँगै ग्लानि, कुण्ठा, एकाकीपन र असफलताको डर पनि छ। विद्यार्थी पात्रहरू कानुनी स्थिति जोगाउने चिन्तामा छन्। विवाह कतिपय अवस्थामा प्रेमभन्दा बढी कानुनी सुरक्षाको माध्यम बन्न पुगेको देखिन्छ। ग्रीनकार्डसँग जोडिएको सम्बन्ध, आर्थिक लगानी, सम्बन्धविच्छेद र धोखाधडीका प्रसङ्गले प्रवासी जीवनको अर्को कठोर यथार्थ उद्घाटित गर्छन्।  ‘अहोरात्र’ सपनाको समाजशास्त्र लेख्ने प्रयास पनि हो। सपनाको मूल्य कति हुन्छ? त्यो मूल्य कसले तिर्छ? परिवारले? ऋणी अभिभावकले? विद्यार्थीले? वा अन्ततः स्वयं मानिसले आफ्नो मानसिक शान्तिबाट?

कृतिको मनोवैज्ञानिक शक्ति यहीँ प्रकट हुन्छ। पात्रहरू बाहिरी संसारसँग जति संघर्ष गर्छन्, त्यति नै आफ्नै अन्तरात्मासँग पनि संघर्ष गर्छन्। घरबाट आएको आशा र विदेशमा भोगिएको यथार्थबीच ठूलो खाडल छ। नेपालमा परिवारले विदेशलाई भविष्यको पर्याय ठान्छ। विदेश पुगेपछि त्यही भविष्य श्रम, असुरक्षा र अनिश्चितताको वर्तमानमा बदलिन सक्छ। यही विडम्बनाले ‘अहोरात्र’लाई प्रवासी जीवनको सामाजिक दस्तावेजजस्तो बनाउँछ। लेखकले सुखद् सपनाको पछाडि लुकेको दुःखद् विपनालाई केन्द्रमा राखेका छन्।

यस कृतिको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको दार्शनिक चेतना हो। दाहाल केवल समस्या देखाएर रोकिन चाहँदैनन्। उनी समस्याको अर्थ खोज्छन्। यही क्रममा पूर्वीय दर्शन, गीता, बौद्ध चिन्तन, पुराण, नीति, संस्कृत सूक्ति तथा विभिन्न धार्मिक परम्पराका मूल धारणाहरू कृतिमा प्रवेश गर्छन्। उनका लागि धर्म विभाजनको रेखा होइन। आत्मशुद्धि र मानवकल्याणको सम्भावना हो। कर्म, अहिंसा, करुणा, संयम, सत्य, सदाचार र आत्मबोधजस्ता मूल्यहरू संवादका माध्यमबाट प्रस्तुत हुन्छन्। यसले ‘अहोरात्र’लाई केवल सामाजिक यथार्थको कृति नभई नैतिक–दार्शनिक आख्यान पनि बनाउँछ।

विशेषतः फराज पात्रमार्फत आएको समन्वयवादी चिन्तन कृतिको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो। फरक धार्मिक पृष्ठभूमिका पात्रबीच संवाद गराएर दाहालले धर्मलाई संघर्षको कारणभन्दा संवादको आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम र क्रिस्चियन परम्पराका मूल शिक्षालाई मानवीय दृष्टिले हेर्ने प्रयास यहाँ भेटिन्छ। ‘मेरो धर्म मात्र सत्य, अरू असत्य’ भन्ने संकीर्ण आग्रहभन्दा माथि उठेर मानवता, करुणा र पारस्परिक सम्मानलाई साझा नैतिक आधार मान्ने दृष्टि कृतिमा देखिन्छ। यही बिन्दुमा ‘अहोरात्र’को आध्यात्मिक स्वर उदार र संवादशील बन्छ।

यस आध्यात्मिक दृष्टिकोणलाई रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानववादसँग केही हदसम्म संवादरत रूपमा पढ्न सकिन्छ। ठाकुरका रचनामा मानिसलाई संकीर्ण पहिचानबाट माथि उठाएर व्यापक मानवतासँग जोड्ने आकाङ्क्षा देखिन्छ। अहोरात्रमा पनि धर्मको अन्तिम प्रयोजन मानिसलाई मानिससँग जोड्नु हो भन्ने भाव भेटिन्छ। यद्यपि दाहालको प्रस्तुति आफ्नै पूर्वीय शास्त्रीय संस्कार र नेपाली सामाजिक अनुभवमा आधारित छ। त्यसैले यसलाई ठाकुरको अनुकरण भन्नु उचित हुँदैन। बरु दुवैमा देखिने मानवकेन्द्रित आध्यात्मिक जिज्ञासाबीचको संवादका रूपमा बुझ्नु बढी सार्थक हुन्छ।

हर्मन हेस्सेको साहित्यमा पनि बाह्य संसारबाट आन्तरिक आत्मबोधतर्फ जाने यात्रा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ‘सिद्धार्थ’मा भौतिक अनुभवभन्दा आत्मानुभूतिको खोज ठूलो बन्छ। ‘अहोरात्र’को यात्रा त्यति आध्यात्मिक र रूपकात्मक छैन। तर यसको पात्रहरू पनि बाह्य सफलताबाट आन्तरिक प्रश्नतर्फ धकेलिन्छन्। अमेरिका पुगेपछि उनीहरूले आफूलाई पत्ता लगाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। पैसा, कागजपत्र र सामाजिक हैसियतभन्दा पर जीवनको अर्थ के हो भन्ने प्रश्न उठ्छ। यहीँ दाहालको कृति डायस्पोरिक सामाजिक आख्यानबाट अस्तित्वगत विमर्शतर्फ उक्लन्छ।

अल्बर्ट कामुको अस्तित्ववादी चिन्तनसँग तुलना गर्दा पनि एउटा रोचक अन्तरसम्बन्ध भेटिन्छ। कामुका पात्रहरू जीवनको अर्थ, निरर्थकता र व्यक्तिको स्वतन्त्रतासँग संघर्ष गर्छन्। ‘अहोरात्र’का पात्रहरू त्यति दार्शनिक निरर्थकतामा पुग्दैनन्। उनीहरूका लागि धर्म, संस्कार, परिवार र नैतिक मूल्यहरू अझै अर्थका आधार हुन्। तर दुवै साहित्यिक संसारमा एउटा साझा प्रश्न छ मानिसले कठिन परिस्थितिमा आफ्नो अस्तित्वलाई कसरी अर्थ दिन्छ? दाहालको उत्तर आध्यात्मिक र नैतिक छ। कामुको चिन्तन धेरै हदसम्म अस्तित्वगत र प्रश्नशील छ। यही भिन्नताले तुलनालाई अझ रोचक बनाउँछ।

टी. एस. इलियटको साहित्यमा आधुनिक सभ्यताको विखण्डन, आध्यात्मिक रिक्तता र अर्थको खोजी महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। ‘अहोरात्र’को संसार पनि आधुनिक समृद्धिको चमकभित्र लुकेको मानसिक रिक्ततालाई देखाउन खोज्छ। फरक यति हो कि दाहालको समाधान पूर्वीय नैतिकता र आध्यात्मिक चेतनातर्फ फर्किन्छ। त्यसैले उनको कृतिमा पश्चिमी भौतिक समृद्धि र पूर्वीय आत्मचिन्तनबीच एउटा सांस्कृतिक संवाद निर्माण हुन्छ। अमेरिका यहाँ पश्चिमको प्रतिनिधि मात्र होइन। नेपाल पनि पूर्वको निष्कलुष आदर्श मात्र होइन। दुवै संसार आफ्ना उज्याला र अँध्यारा पक्षसहित प्रस्तुत हुन्छन्।

कृतिको राष्ट्रवादी चेतना पनि उल्लेखनीय छ। विदेशमा बसेर नेपाल सम्झनु सामान्य भावुकता हुन सक्छ। तर ‘अहोरात्र’मा देशप्रेमलाई विकास, रोजगारी, सुशासन र आत्मनिर्भरतासँग जोड्ने प्रयास गरिएको छ। विदेश जानुलाई पूर्णतः गलत ठहर गर्नेभन्दा विदेश पलायनका सामाजिक कारणमाथि प्रश्न उठाउनु बढी अर्थपूर्ण हुन्छ। बेरोजगारी, कमजोर अवसर, आर्थिक असमानता र भविष्यप्रतिको असुरक्षाले युवालाई बाहिर धकेल्छन्। त्यसैले विदेश जाने मानिसलाई मात्र दोष दिएर समस्या समाधान हुँदैन। देशभित्र सम्मानजनक अवसर सिर्जना गर्नुपर्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। ‘अहोरात्र’को राष्ट्रवादी आग्रहलाई यही व्यापक सन्दर्भमा पढ्दा यसको सामाजिक अर्थ अझ स्पष्ट हुन्छ।

यसै कारण कृतिमा राजनीतिक चिन्ता पनि प्रवेश गरेको छ। बेरोजगारी, उद्योगको अभाव, युवापलायन, आर्थिक अस्थिरता र शासनप्रतिको असन्तुष्टि लेखकको वैचारिक सरोकार बनेका छन्। लोकतन्त्र र गणतन्त्रबाट अपेक्षित सामाजिक आर्थिक परिवर्तनको गति पर्याप्त छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उठाइएको छ। यहाँ लेखकको आक्रोशभन्दा उनको नागरिक चिन्ता बढी महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। राज्यले युवालाई सपना देखाउने वातावरण मात्र होइन, आफ्नै देशमा त्यो सपना पूरा गर्ने अवसर दिन सक्नुपर्छ भन्ने अन्तर्ध्वनि कृतिमा सुनिन्छ।

अहोरात्रको सामाजिक चेतना जातीय विभेदको प्रश्नमा पनि विस्तार हुन्छ। मानिसलाई जन्मका आधारमा विभाजन गर्नु मानवताको विरुद्ध हो भन्ने लेखकको दृष्टि स्पष्ट छ। पूर्वीय धर्मदर्शनको मूल नैतिक मर्म र व्यवहारमा विकसित सामाजिक विभेदबीचको अन्तरलाई प्रश्न गर्नु कृतिको प्रगतिशील पक्ष हो। धर्मलाई उद्धृत गरेर विभेदको समर्थन गर्ने प्रवृत्तिभन्दा धर्मको मानवीय सार खोज्ने प्रयास यहाँ देखिन्छ। यसरी दाहालको आध्यात्मिकता निष्क्रिय अध्यात्म होइन। त्यो सामाजिक नैतिकतासँग जोडिएको अध्यात्म हो।

शिल्पका दृष्टिले ‘अहोरात्र’ संवादप्रधान संस्मरणात्मक आख्यानका रूपमा बढी प्रभावकारी देखिन्छ। ‘म’ पात्र, ‘अङ्कलजी’को उपस्थितिले लेखकको अनुभवलाई कथानकसँग नजिक ल्याउँछ। ग्यास स्टेसन यसको मुख्य परिवेश बनेको छ। रातको समय, कामको थकान, ग्राहकको आवतजावत, कफी, धूम्रपान, डलर र फराजसँगका संवादले एउटा विशिष्ट प्रवासी वातावरण निर्माण गर्छन्। यही सीमित भौगोलिक परिवेशभित्र विश्वव्यापी प्रश्न उठाइनु कृतिको कलात्मक विशेषता हो। सानो ठाउँमा ठूलो संसार देखाउने प्रयत्न यसमा छ।

यद्यपि कृतिको सीमा पनि यही संरचनासँग जोडिएको छ। यसलाई परम्परागत अर्थमा पूर्ण उपन्यास मान्दा केही प्रश्न उठ्छन्। पात्रहरूको व्यापक विकास, कथानकको बहुस्तरीय विस्तार र औपन्यासिक संरचनाको अपेक्षा गर्दा कृति संस्मरणात्मक आख्यानतर्फ बढी झुकेको देखिन्छ। लेखकको ‘म’ उपस्थिति कतिपय ठाउँमा यति प्रभावशाली हुन्छ कि अन्य पात्रको स्वतन्त्र जीवन संसार साँघुरिन पुग्छ। संवाद पनि सबै ठाउँमा समान रूपमा नाटकीय र जीवन्त छैन। कतिपय संवाद विचार व्यक्त गर्ने माध्यमजस्तो बढी देखिन्छन्। पात्र बोलिरहेका छन् कि लेखक आफ्ना विचार पात्रका मुखबाट व्यक्त गरिरहेका छन् भन्ने प्रश्न कहिलेकाहीँ उठ्न सक्छ।

यही ठाउँमा भाषिक शिल्पको प्रश्न पनि आउँछ। संस्कृतनिष्ठ शब्दावली, शास्त्रीय सूक्ति र दार्शनिक सन्दर्भले कृतिलाई बौद्धिक गरिमा दिएका छन्। तर विचारको घनत्व अत्यधिक हुँदा आख्यानको स्वाभाविक गति कतिपय ठाउँमा सुस्त हुन सक्छ। आख्यानमा दर्शन आवश्यक छ। तर दर्शन पात्रको जीवनबाट जन्मियो भने अझ प्रभावकारी हुन्छ। पात्रले भोगेको पीडाबाट दर्शन निस्कँदा त्यो पाठकको अनुभूति बन्छ। लेखकले प्रत्यक्ष रूपमा दर्शन सुनाउँदा त्यो कहिलेकाहीँ उपदेशजस्तो लाग्न सक्छ। ‘अहोरात्र’को आगामी संस्करण वा पुनर्सिर्जनामा यो सन्तुलन अझ सूक्ष्म बन्न सके कृतिको कलात्मक शक्ति बढ्न सक्छ।

तर सीमाले उपलब्धिलाई मेटाउँदैन। अहोरात्रको महत्त्व यसले उठाएको विषयको गम्भीरतामा छ। यो अमेरिका जाने नेपाली सपनाको चम्किलो पोस्टर होइन। त्यस पोस्टरको पछाडि देखिने श्रम, ऋण, एकान्त, कानुनी असुरक्षा, सम्बन्धको विघटन र मानसिक द्वन्द्वको छायाचित्र हो। लेखकले प्रवासी जीवनलाई न त पूर्णतः रोमानी बनाएका छन्, न पूर्णतः निराशावादी। उनी आफ्नै अनुभव, अवलोकन र वैचारिक विश्वासका आधारमा त्यसको अर्थ खोज्छन्।

अहोरात्रलाई विदेश जाने कि नजाने भन्ने साधारण उपदेशको कृतिमा सीमित गर्नु पनि उचित हुँदैन। यसको मूल प्रश्न मानिसले सुख कहाँ खोज्ने? समृद्धि के हो? घर भनेको भूगोल हो कि स्मृति? धर्म भनेको पहिचान हो कि आचरण? सफलता भनेको डलर हो कि आत्मसन्तोष? विदेश पुगेपछि मानिसले नेपाल गुमाउँछ कि आफूलाई पुनः खोज्ने अवसर पाउँछ? यी प्रश्नहरू कृतिको अन्तरात्मामा निरन्तर घुमिरहेका छन्।

यस अर्थमा ‘अहोरात्र’  दाहालको अनुभव, अध्ययन, दर्शन र राष्ट्रचेतनाको संगम हो। यसको केन्द्रमा अमेरिका भए पनि यसको वास्तविक भूगोल मानवमन हो। यसको ग्यास स्टेसन सपना र यथार्थबीचको प्रतीक्षालय हो। त्यहाँ फराज छ। ‘म’ छ। प्रवासी जीवनका अनगिन्ती अनुहार छन्। र उनीहरूका पछाडि एउटा टाढाको देश नेपाल छ। त्यसैले अहोरात्रको अन्तिम आवाज विदेशप्रतिको विरोध होइन। त्यो आफ्नै जीवन, आफ्नै समाज र आफ्नै माटोको अर्थ पुनः खोज्ने आह्वान हो। सपनाको देश पुगेपछि पनि यदि आत्मा अशान्त छ भने यात्राको अर्थ के रह्यो? सम्भवतः यही प्रश्नमा अहोरात्रको सबैभन्दा गहिरो साहित्यिक प्रतिध्वनि सुनिन्छ।