“ज्ञानलाई सीपमा बदलौँ, सीपलाई सिर्जनामा बदलौँ र श्रमलाई राष्ट्र निर्माणको शक्तिमा रूपान्तरण गरौँ।”

सन्दर्भ: विश्वकर्मा पूजा विशेष शुभकामना!

देवशिल्पी भगवान् विश्वकर्माको पावन स्मरणमा हार्दिक नमन व्यक्त गर्दछु।
विश्वकर्मा पूजा नेपाली समाजमा केवल एउटा धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व होइन। यो श्रमको सम्मान, सीपको साधना, सिर्जनशीलताको जागरण, प्रविधिप्रतिको सम्मान र कर्मप्रतिको समर्पणको एउटा गहिरो सांस्कृतिक सन्देश हो।

आज कलकारखाना, निर्माणस्थल, वर्कसप, उद्योग, कार्यालय, कृषि फार्म, यातायात क्षेत्र तथा विभिन्न पेशा–व्यवसायमा प्रयोग हुने औजार, उपकरण, मेसिन र सवारीसाधनको पूजा गरिन्छ। तर यसको अन्तर्य अझ व्यापक छ: हामीले आफ्नो जीवन र समाज निर्माण गर्ने हातलाई सम्मान गर्ने दिन हो विश्वकर्मा पूजा।

हामीले प्रायः भवन देख्छौँ, तर त्यसलाई निर्माण गर्ने श्रमिकको हात देख्दैनौँ। सडकमा सहज यात्रा गर्छौँ, तर सडक निर्माण गर्ने मजदुरको पसिना सम्झँदैनौँ। उद्योगबाट उत्पादन लिन्छौँ, तर मेसिन चलाउने प्राविधिकको सीपको मूल्य सधैँ बुझ्दैनौँ। घरमा बिजुली बाल्छौँ, पानी प्रयोग गर्छौँ, उपकरण चलाउँछौँ, तर ती सुविधाको पछाडि रहेका हजारौँ श्रमिक, प्राविधिक र सिर्जनशील हातहरूलाई पर्याप्त सम्मान नदिएको अवस्था पनि हाम्रो समाजमा छ।

त्यसैले विश्वकर्मा पूजा आफैँलाई प्रश्न गर्ने अवसर हो:
के हामी श्रमलाई वास्तवमै सम्मान गर्छौँ?
के हामी सीपलाई शिक्षाको बराबर महत्त्व दिन्छौँ?
के हाम्रो समाजमा कामको प्रकृतिअनुसार मानिसको सम्मान हुन्छ कि कामको सामाजिक प्रतिष्ठाअनुसार?
के हाम्रो शिक्षाले हातले काम गर्ने संस्कार सिकाइरहेको छ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै विश्वकर्मा पूजाको आधुनिक अर्थ बुझ्नु हो।

विश्वकर्मा : सिर्जना र निर्माणको प्रतीक

वैदिक सांस्कृतिक परम्परामा भगवान् विश्वकर्मालाई देवशिल्पीका रूपमा स्मरण गरिन्छ। उहाँ निर्माण, वास्तु, शिल्प, प्रविधि र सिर्जनाका प्रतीक हुनुहुन्छ।

यसलाई आधुनिक दृष्टिले हेर्दा विश्वकर्मा कुनै एउटा व्यक्तिको मात्र प्रतीक होइनन्। विश्वकर्मा त सिर्जना गर्ने प्रत्येक हातको प्रतीक हुन्।

काठ काट्ने सिकर्मी, फलाम आकार दिने मिस्त्री, भवन बनाउने डकर्मी, विद्युत् जडान गर्ने प्राविधिक, मेसिन मर्मत गर्ने मेकानिक, खेत जोत्ने किसान, कपडा सिलाउने दर्जी, सडक बनाउने श्रमिक, पुल निर्माण गर्ने इन्जिनियर, कम्प्युटर प्रोग्राम बनाउने युवा, अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिक र नयाँ उद्यम सिर्जना गर्ने उद्यमी सबैमा विश्वकर्माको सिर्जनात्मक चेतना देख्न सकिन्छ।
यस अर्थमा श्रमको कुनै वर्ग ठूलो र अर्को सानो हुँदैन।
समाजलाई आवश्यक पर्ने प्रत्येक इमानदार श्रम सम्मानयोग्य हुन्छ।

श्रम: केवल आम्दानी होइन, आत्मसम्मान पनि हो।

हाम्रो सामाजिक संरचनामा एउटा समस्या अझै बाँकी छ कामलाई प्रतिष्ठाको आधारमा वर्गीकरण गर्ने प्रवृत्ति।
कार्यालयमा बसेर गर्ने कामलाई ‘ठूलो’ र हातले काम गरे पसिना वगाउने कामलाई ‘सानो’ ठान्ने मानसिकता अझै कतिपय ठाउँमा पाइन्छ। छोराछोरीलाई प्राविधिक तथा व्यावसायिक कामभन्दा केवल केही परम्परागत पेशातर्फ धकेल्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।

तर संसार बदलिइरहेको छ।आज कुनै देशको समृद्धि केवल विश्वविद्यालयका डिग्रीले होइन, दक्ष जनशक्ति, प्राविधिक क्षमता, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, उत्पादन र उद्यमशीलताले निर्धारण गर्छ। एक सक्षम इलेक्ट्रीसियन, दक्ष प्लम्बर, उत्कृष्ट मेकानिक, दक्ष कृषक, कुशल वेल्डर, आधुनिक प्राविधिक वा सिर्जनशील डिजाइनर समाजका लागि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् जति एउटा इन्जिनियर, चिकित्सक वा व्यवस्थापक।

त्यसैले अब हाम्रो सोच बदलिनुपर्छ :“काम सानो-ठूलो हुँदैन; काम गर्ने भावना, दक्षता र इमानदारी ठूलो हुन्छ।”
श्रमले मानिसलाई केवल आम्दानी दिँदैन; श्रमले आत्मनिर्भरता, आत्मसम्मान, अनुशासन, अनुभव र जीवनप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउँछ।

नेपाल : श्रमशील हातहरूको देश:
नेपाल प्राकृतिक स्रोत र सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न देश हो। तर नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति केवल हिमाल, नदी, वन, पर्यटन वा प्राकृतिक स्रोत मात्रै होइन: नेपालका श्रमशील नागरिक हुन्।

गाउँको खेतमा बिहानैदेखि काम गर्ने किसानदेखि शहरको निर्माणस्थलमा पसिना बगाउने श्रमिकसम्म, विदेशमा कठिन परिस्थितिमा काम गर्ने नेपालीदेखि स्वदेशमै सानो उद्यम चलाउने युवासम्म: नेपालको अर्थतन्त्र र सामाजिक जीवनमा लाखौँ श्रमशील हातहरूको योगदान छ।

वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीहरूले आफ्नो श्रमबाट परिवारको जीवनस्तर सुधार्न मात्र होइन, देशको अर्थतन्त्रमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान गरिरहेका छन्। तर विश्वकर्मा पूजाले हामीलाई एउटा अर्को प्रश्न पनि सोध्छ: हाम्रा युवाको सीप र श्रमलाई नेपालमै उत्पादन र समृद्धिको शक्तिमा कसरी रूपान्तरण गर्ने?

नेपालबाट युवा बाहिर जानु आफैँमा समस्या होइन; अवसर, सम्मान र सुरक्षित रोजगारीका लागि विश्वका विभिन्न ठाउँमा नेपाली सीप पुग्नु स्वाभाविक पनि हो। तर यदि आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारी, उद्यमशील वातावरण, प्राविधिक अवसर र उत्पादनका पर्याप्त सम्भावना सिर्जना गर्न सकियो भने धेरै श्रमशील युवालाई स्वदेशमै आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने अवसर दिन सकिन्छ।

त्यसका लागि श्रमलाई केवल रोजगारीको विषय होइन, राष्ट्रिय विकासको रणनीतिक आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ।

शिक्षा: प्रमाणपत्रबाट सीप र सिर्जनातर्फ:
आजको विश्वमा शिक्षाको उद्देश्य केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु मात्र हुन सक्दैन।
शिक्षाले प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ।
समस्या पहिचान गर्न सिकाउनुपर्छ।
समाधान खोज्न सिकाउनुपर्छ।
हातले काम गर्न सिकाउनुपर्छ।
टिममा काम गर्न सिकाउनुपर्छ।
प्रविधिको प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण: कामप्रति सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ।
यही सन्दर्भमा चैतन्य दर्शनको मूल भाव अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ:
“सूचनाबाट सिर्जनातर्फ,
शिक्षाबाट संस्कारतर्फ,
व्यक्तिबाट समाजतर्फ,
र चेतनाबाट विश्वकल्याणतर्फ।”

शिक्षा केवल मस्तिष्कमा सूचना भर्ने प्रक्रिया होइन; शिक्षा हात, हृदय र मस्तिष्कको समन्वय हो। हामीले विद्यार्थीलाई विज्ञान पढाउँछौँ भने त्यसलाई प्रयोगमा जोड्नुपर्छ। गणित पढाउँछौँ भने वास्तविक जीवनका समस्यासँग जोड्नुपर्छ। प्रविधि सिकाउँछौँ भने सिर्जनशील उत्पादनतर्फ लैजानुपर्छ। कृषि पढाउँछौँ भने आधुनिक कृषि उद्यमसँग जोड्नुपर्छ। यसरी वेदको ज्ञान, विज्ञानको खोज, सीपको अभ्यास, संस्कारको आधार र चेतनाको विस्तारलाई एकीकृत गर्न सकियो भने शिक्षा वास्तवमै जीवन निर्माणको माध्यम बन्न सक्छ।

AI को युगमा पनि मानव श्रमको मूल्य:
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् AI ले कामको संसारमा तीव्र परिवर्तन ल्याइरहेको छ। धेरै नियमित काम स्वचालित हुँदैछन्। डिजिटल प्रविधि, रोबोटिक्स, स्वचालन र नयाँ प्रविधिले उत्पादन र सेवाका स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। तर यसको अर्थ मानव श्रमको अन्त्य होइन।बरु अब आवश्यक पर्ने श्रमको प्रकृति परिवर्तन हुँदैछ। भविष्यको श्रमिक केवल शारीरिक श्रम गर्ने व्यक्ति होइन; ऊ सीपयुक्त, प्रविधिमैत्री, सिर्जनशील, समस्या समाधान गर्न सक्ने र निरन्तर सिक्न सक्ने व्यक्ति हुनुपर्छ।

यसैले नेपालले विद्यालय तहदेखि नै digital literacy, technical skills, vocational education, entrepreneurship, critical thinking, creativity र life skillsलाई बलियो बनाउन आवश्यक छ। हामीले युवालाई केवल “जागिर खोज्ने” होइन, “काम सिर्जना गर्ने” संस्कार पनि दिनुपर्छ।

श्रमिकको सम्मान भाषणमा होइन, व्यवहारमा:
विश्वकर्मा पूजाका दिन मेसिनमा टीका लगाएर, औजारमा फूल चढाएर श्रमिकको सम्मान पूरा हुँदैन। वास्तविक सम्मान त व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

श्रमिकलाई सुरक्षित कार्यस्थल चाहिन्छ।
उचित पारिश्रमिक चाहिन्छ।
सामाजिक सुरक्षा चाहिन्छ।
सीप विकासको अवसर चाहिन्छ।
कार्यस्थलमा सम्मान चाहिन्छ।
भेदभावरहित वातावरण चाहिन्छ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—मानवीय व्यवहार चाहिन्छ।
कुनै निर्माण मजदुरले भवन बनाउँदा उसको सुरक्षा पनि त्यही भवनको गुणस्तर जत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय हो।
कुनै उद्योगले उत्पादन बढाउँदा त्यहाँ काम गर्ने मानिसको स्वास्थ्य, सुरक्षा र सम्मानलाई पनि त्यत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
कुनै संस्थाले सफलता प्राप्त गर्दा त्यस सफलतामा योगदान गर्ने प्रत्येक कर्मचारी, प्राविधिक, सहयोगी र श्रमिकको योगदानलाई स्वीकार गर्नुपर्छ।
संस्था भवनले होइन, मानिसले बनाउँछन्।
राष्ट्र भूगोलले मात्र होइन, श्रमशील नागरिकले बनाउँछन्।

नेपालको विकास: श्रमलाई उत्पादनसँग जोड्ने चुनौती:
नेपालमा श्रमशील जनशक्ति ठूलो छ। तर श्रम र उत्पादनबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
कृषिमा आधुनिक प्रविधि र सीपको प्रयोग बढाउनुपर्छ।
पर्यटनमा दक्ष जनशक्ति विकास गर्नुपर्छ।
जलविद्युत् तथा पूर्वाधार निर्माणमा नेपाली प्राविधिक क्षमता विस्तार गर्नुपर्छ।
सूचना प्रविधि र डिजिटल सेवामा युवाको सीपलाई विश्व बजारसँग जोड्नुपर्छ।
लघु, घरेलु तथा साना उद्योगलाई प्रविधि, बजार र वित्तीय पहुँच दिनुपर्छ।
व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षालाई सम्मानजनक करियरको रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।
यसका लागि राज्य, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ।
सरकारले नीति र वातावरण बनाउने,
शैक्षिक संस्थाले सीप र चेतना विकास गर्ने,
निजी क्षेत्रले अवसर र रोजगारी सिर्जना गर्ने,
र नागरिकले इमानदार श्रम र उद्यमशीलताबाट योगदान गर्ने।
यही सहकार्यबाट श्रमलाई उत्पादन र उत्पादनलाई समृद्धिसँग जोड्न सकिन्छ।

चैतन्य दर्शन: कर्मदेखि चेतनासम्म:
चैतन्य दर्शनको दृष्टिमा शिक्षा र जीवन अलग विषय होइनन्।
शिक्षाले मानिसलाई सक्षम बनाउनुपर्छ।
संस्कारले जिम्मेवार बनाउनुपर्छ।
सीपले आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ।
विज्ञानले खोजी र प्रयोगको क्षमता दिनुपर्छ।
वेदले जीवनप्रतिको गहिरो दृष्टि दिनुपर्छ।
चेतनाले कर्मलाई मानवसेवासँग जोड्नुपर्छ।

त्यसैले विश्वकर्मा पूजा र चैतन्य दर्शनबीच एउटा स्वाभाविक सम्बन्ध देखिन्छ:
विश्वकर्मा: सिर्जनाको प्रतीक।
श्रम: कर्मको आधार।
सीप: आत्मनिर्भरताको शक्ति।
शिक्षा: क्षमताको विकास।
संस्कार: कर्मको दिशा।
चेतना: कर्मको उद्देश्य।
मानवसेवा: कर्मको उच्चतम अभिव्यक्ति।
यदि ज्ञान छ तर सीप छैन भने ज्ञान अधुरो हुन सक्छ।
यदि सीप छ तर संस्कार छैन भने सीपको प्रयोग गलत दिशामा जान सक्छ।
यदि प्रविधि छ तर चेतना छैन भने प्रविधि मानवकल्याणको सट्टा समस्याको कारण बन्न सक्छ।

त्यसैले आवश्यक छ:
ज्ञानसँग सीप,
सीपसँग संस्कार,
प्रविधिसँग चेतना,
र कर्मसँग मानवसेवा।

हाम्रा विद्यालय विश्वकर्माको प्रयोगशाला बन्न सक्छन्:
विश्वकर्मा पूजाको सन्देशलाई विद्यालय शिक्षासँग जोड्ने हो भने प्रत्येक विद्यालय एउटा सानो Innovation Lab बन्न सक्छ।
विद्यार्थीले आफैँ केही निर्माण गरून्।
टुटेको वस्तु मर्मत गर्न सिकून्।
काठ, धातु, माटो, कागज र पुनःप्रयोग हुने सामग्रीबाट सिर्जना गरून्।
साना कृषि परियोजना सञ्चालन गरून्।
सौर्य ऊर्जा, पानी व्यवस्थापन वा फोहोर व्यवस्थापनका समाधान खोजून्।
AI र डिजिटल उपकरण प्रयोग गरेर स्थानीय समस्या समाधान गर्ने परियोजना बनाऊन्।
यसरी “पढ्ने विद्यार्थी” बाट “सिर्जना गर्ने विद्यार्थी”तर्फ यात्रा सुरु हुन्छ। यही हो आजको शिक्षाको आवश्यकता।

श्रमलाई सम्मान गर्ने संस्कार घरबाट सुरु होस्:
विद्यालयले मात्र श्रमको सम्मान सिकाएर पुग्दैन।
घरमा बच्चाले आफ्नो कोठा सफा गर्नुपर्छ।
आफ्ना सामान व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
बोटबिरुवाको हेरचाह गर्नुपर्छ।
घरका सामान्य काममा सहभागी हुनुपर्छ।
अभिभावकले पनि कुनै कामलाई “तल्लो” वा “माथिल्लो” भनेर वर्गीकरण नगर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
हामीले छोराछोरीलाई भन्न सक्नुपर्छ: “तिमीले आफ्नो काम आफैँ गर्नु कमजोरी होइन; यो आत्मनिर्भरता हो।”
“हात फोहोर हुनु लाज होइन; इमानदार श्रम नगर्नुचाहिँ सोच्नुपर्ने विषय हो।”
यस्तो संस्कारबाट हुर्किएको पुस्ताले श्रमको मूल्य बुझ्छ।

आजको विश्वकर्मा पूजा: एउटा राष्ट्रिय संकल्प:
यस वर्षको विश्वकर्मा पूजालाई केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नराखी राष्ट्रिय श्रम–सम्मान दिवसको चेतनासँग जोड्न सकिन्छ।
आज हामी केही संकल्प गरौँ:

पहिलो— कुनै पनि इमानदार श्रमलाई सानो नठानौँ।
दोस्रो— सीपयुक्त श्रमलाई सम्मानजनक पेशाका रूपमा स्थापित गरौँ।
तेस्रो— प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिऔँ।
चौथो— युवाको सीपलाई उद्यम र उत्पादनसँग जोडौँ।
पाँचौँ— कार्यस्थलमा श्रमिकको सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गरौँ।
छैटौँ— प्रविधिलाई मानवकेन्द्रित बनाऔँ।
सातौँ— विद्यालयदेखि नै श्रम, सीप र सिर्जनशीलताको संस्कार विकास गरौँ।
आठौँ— वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त सीप, अनुभव र पूँजीलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्ने वातावरण बनाऔँ।
नवौँ— महिला, युवा, ग्रामीण समुदाय र सीमान्तकृत समूहको सीप विकासमा लगानी बढाऔँ।
दशौँ— “काम खोज्ने” संस्कारसँगै “काम सिर्जना गर्ने” उद्यमशील संस्कृति विकास गरौँ।

अन्त्यमा : हाम्रो हातले नै हाम्रो भविष्य बनाउँछ
विश्वकर्मा पूजाको सबैभन्दा सुन्दर सन्देश यही हो:
भविष्य आफैँ बन्दैन, हामीले निर्माण गर्नुपर्छ।
राष्ट्र आफैँ समृद्ध हुँदैन, हामीले श्रम, ज्ञान, सीप, सिर्जना र इमानदारीबाट समृद्ध बनाउनुपर्छ।
हामीले औजारको पूजा गर्छौँ भने त्यस औजारलाई चलाउने हातको पनि सम्मान गरौँ।
मेसिनमा फूल चढाउँछौँ भने मेसिन चलाउने प्राविधिकलाई पनि सम्मान गरौँ।
भवनको उद्घाटन गर्छौँ भने त्यसको जग खन्ने श्रमिकलाई पनि सम्झौँ।
सफलताको कथा लेख्दा त्यस सफलताको पछाडि पसिना बगाउने हजारौँ हातहरूको कथा पनि लेखौँ।

किनकि:
हाम्रो हातमा औजार छ,
औजारमा सीप छ,
सीपमा सिर्जना छ,
सिर्जनामा सम्भावना छ,
र सम्भावनामा नेपालको भविष्य छ।
विश्वकर्मा पूजा हामीलाई यही चेतना दिन्छ:
श्रम गरौँ, सीप सिकौँ, सिर्जना गरौँ र राष्ट्र निर्माणमा योगदान गरौँ।
चैतन्य दर्शनले पनि यही यात्रालाई अझ फराकिलो बनाउँछ:
“सूचनाबाट सिर्जनातर्फ,
शिक्षाबाट संस्कारतर्फ,
व्यक्तिबाट समाजतर्फ,
र चेतनाबाट विश्वकल्याणतर्फ।”
आउनुहोस्, आजको दिन एउटा नयाँ संकल्प गरौँ:

ज्ञानलाई सीपमा बदलौँ।
सीपलाई सिर्जनामा बदलौँ।
सिर्जनालाई उत्पादनमा बदलौँ।
उत्पादनलाई समृद्धिमा बदलौँ।
र समृद्धिलाई मानवकल्याणमा समर्पित गरौँ।

हाम्रा श्रमशील हातहरूलाई नमन।
हाम्रा किसानलाई नमन।
हाम्रा निर्माण श्रमिकलाई नमन।
हाम्रा शिल्पी र कारीगरलाई नमन।
हाम्रा प्राविधिक र इन्जिनियरलाई नमन।
हाम्रा उद्यमी र सिर्जनशील युवालाई नमन।
र इमानदार कर्ममा समर्पित प्रत्येक कर्मयोगीलाई नमन।

श्रम नै सम्मान हो।
सीप नै शक्ति हो।
सिर्जना नै समृद्धिको आधार हो।
चेतनायुक्त कर्म नै मानवसेवाको मार्ग हो।

भगवान् विश्वकर्माको पावन कृपाले हरेक श्रमशील हातमा सीप, हरेक कर्ममा सिर्जना, हरेक सिर्जनामा समृद्धि र हरेक समृद्धिमा मानवकल्याणको चेतना जागृत होस्।

विश्वकर्मा पूजाको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!

🙏 ॐ विश्वकर्मणे नमः।