तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव मन एक गहिरो महासागर हो, जसको सतह शान्त देखिए पनि भित्री तहमा अनगिन्ती लहरहरू निरन्तर चलिरहन्छन्। ती लहरहरूमध्ये सबैभन्दा जटिल, मौन तर विनाशकारी लहर हो ईर्ष्या। ईर्ष्या मानव चेतनाभित्र जरा गाडेको मनोवैज्ञानिक र दार्शनिक अवस्था हो, जसले अरूको उज्यालोलाई आफ्नो अन्धकारको प्रमाण ठान्छ। जब मानिस अरूको सफलतामा दुःखी हुन्छ, तब उसले वास्तवमा अरूको उपलब्धिलाई होइन, आफ्नो अपूर्ण आत्मछविलाई देखिरहेको हुन्छ।

ईर्ष्याको जन्म तुलनाबाट हुन्छ। तुलना नै आधुनिक मनोविज्ञानको सबैभन्दा ठूलो द्वार हो, जसबाट असन्तोष भित्र प्रवेश गर्छ। मानिसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न थाल्छ, अनि आफ्नो जीवनको मूल्यांकन बाहिरी उपलब्धिहरूको आधारमा गर्न थाल्छ। कसैको सफलता उसलाई प्रेरणा बन्नुको सट्टा पीडाको स्रोत बन्छ। यही मनोवैज्ञानिक मोडमा ईर्ष्या जन्मिन्छ। ईर्ष्याले भन्छ“ऊ अघि बढ्यो, म पछाडि परें।” तर चेतनाले भन्छ—“तिमी र ऊ एउटै मार्गमा होइनौ।”

दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्या आत्मपहिचानको संकट हो। जब मानिसलाई आफ्नो मूल्य आफैंमा भेटिँदैन, तब उसले अरूको उपलब्धिमा आफ्नो अभाव देख्न थाल्छ। यो अभाव वास्तविक नभई मानसिक हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यसलाई अविद्या अर्थात् अज्ञानताको रूप मानेको छ। जब मानिस आफ्नो आत्मस्वरूप बिर्सन्छ, तब ऊ बाहिरी संसारमा अर्थ खोज्न थाल्छ। यही खोजले ईर्ष्यालाई जन्म दिन्छ।

ईर्ष्या आफ्नै भित्रको असन्तोषबाट उम्रिन्छ। जब मानिस आफू भएको अवस्थासँग अस्वीकृत हुन्छ, तब उसले अरूको अवस्था सहन सक्दैन। मनोविज्ञानमा यसलाई आत्म–असंगति  अर्थात् आफू जे छु र आफू जे हुन चाहन्छु बीचको दूरी भनिन्छ। यो दूरी जति ठूलो हुन्छ, त्यति नै ईर्ष्या गहिरो हुन्छ। त्यसैले ईर्ष्या अरूको होइन, आफ्नै असन्तोषको छायाँ हो।

समाजमा ईर्ष्याको स्वरूप मौन हुन्छ। यो सधैं प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैन। कहिलेकाहीँ मुस्कानभित्र लुकेको हुन्छ, कहिलेकाहीँ शुभकामनाभित्र छोपिएको हुन्छ, कहिलेकाहीँ मौन आलोचनामा व्यक्त हुन्छ। मानिस अरूलाई बधाई त दिन्छ, तर मनको कुनै कुनामा पीडा पलाइरहेको हुन्छ। यो पीडा अरूको सफलताको कारण होइन, आफ्नो आत्मअस्वीकृतिको कारण हो।

ईर्ष्याको मनोविज्ञानलाई बुझ्न हामीले मानव अहंकार लाई बुझ्नुपर्छ। अहंकारले सधैं आफूलाई विशेष, श्रेष्ठ र अलग देख्न चाहन्छ। जब अरूको सफलता हाम्रो अपेक्षाभन्दा माथि हुन्छ, तब अहंकार घाइते हुन्छ। यही घाउबाट ईर्ष्या उत्पन्न हुन्छ। अहंकार भन्नु नै तुलना हो र तुलना नै ईर्ष्याको आधारभूमि हो।

पूर्वीय दर्शनको दृष्टिले प्रकृति आत्मा र चेतनाको मौन अभिव्यक्ति हो। यहाँ कुनै प्रतिस्पर्धा छैन, कुनै तुलना छैन, कुनै ईर्ष्या छैन। प्रकृतिका प्रत्येक तत्त्व आफ्नै स्वधर्ममा स्थिर छन्। रूखले अर्को रूखसँग आफूलाई नाप्दैन, किनकि उसलाई आफ्नो रूखत्व नै पर्याप्त छ। नदीले समुद्रसँग आफूलाई तुलना गर्दैन, किनकि उसले आफ्नो प्रवाहमै पूर्णता भेट्छ। फूलले सूर्यसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन, किनकि उसले आफ्नो सुगन्धमै अस्तित्वको अर्थ पाउँछ। यही स्वीकृति नै प्रकृतिको शाश्वत शान्ति हो।

उपनिषद् दर्शनले भन्छ “तत्त्वमसि” तिमी त्यही होस्। यहाँ कुनै द्वैत छैन, कुनै तुलना छैन। जब आत्मा आफ्नो मूल स्वरूपमा रहन्छ, तब उसमा अभावको बोध हुँदैन। अभाव नै ईर्ष्याको बीज हो। जब अभाव हुँदैन, तब ईर्ष्या पनि जन्मिँदैन। बौद्ध दर्शनले पनि यही सत्यलाई तृष्णा नै दुःखको मूल कारण हो भनेर व्याख्या गर्छ। तृष्णा भनेको तुलना र चाहनाको निरन्तर दौड हो, जसले मनलाई कहिल्यै विश्राम दिन्न।

मानव मात्र यस्तो प्राणी हो जसले आफूलाई अरूको छायामा हेर्छ। ऊ आफूलाई पूर्ण रूपमा होइन, अरूको उपलब्धिको मापनमा बुझ्न खोज्छ। यही कारणले उसको मन अस्थिर हुन्छ। जहाँ तुलना हुन्छ, त्यहाँ असन्तोष अनिवार्य हुन्छ। शंकराचार्यले माया (भ्रम) लाई यही द्वैत चेतनाको खेल भनेका छन्, जहाँ एकता टुटेर अनेकता देखिन्छ।

यदि मानिसले प्रकृतिबाट शिक्षा लिन सक्यो भने उसले बुझ्नेछ पूर्णता बाहिर होइन, भित्र छ। जब तुलना हराउँछ, तब ईर्ष्या हराउँछ। जब ईर्ष्या हराउँछ, तब चेतना शान्त हुन्छ। यही शान्ति नै पूर्वीय दर्शनले खोजेको मोक्षको प्रारम्भ हो।

ईर्ष्या सामाजिक विष हो। ईर्ष्याले सम्बन्ध बिगार्छ, सहयोग कमजोर बनाउँछ र समुदायमा अविश्वास फैलाउँछ। जब समाजमा मानिसहरू एकअर्काको सफलतामा खुसी हुन सक्दैनन्, तब विकास अवरुद्ध हुन्छ। ईर्ष्या भित्री द्वेष हो, जसले अरूलाई अगाडि बढ्न दिँदैन र आफूलाई पनि शान्त रहन दिँदैन।

आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जालले ईर्ष्यालाई अझ तीव्र बनाएको छ। मानिसहरूले अरूको जीवनको  उज्यालो देख्छन् र आफ्नो पूर्ण वास्तविकतासँग तुलना गर्छन्। परिणामस्वरूप झूटो चित्र र वास्तविक पीडाबीचको अन्तर अझ बढ्छ। यसले मनमा निरन्तर असन्तोष पैदा गर्छ। मानिस बिस्तारै आफ्नो जीवनभन्दा अरूको जीवनप्रति बढी सचेत हुन्छ, र यही चेतना ईर्ष्याको रूप लिन्छ।

ईर्ष्याको सबैभन्दा गहिरो विडम्बना के हो भने यसले पीडितलाई मात्र होइन, ईर्ष्यालु व्यक्तिलाई पनि नष्ट गर्छ। अरूको सफलताले कुनै हानि गर्दैन, तर ईर्ष्याले मनको शान्ति लुट्छ। ईर्ष्या गर्ने व्यक्ति बाहिरी रूपमा सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै जलिरहेको हुन्छ। यो आत्मदहन हो जहाँ आगो बाहिर होइन, भित्र बल्छ।

धार्मिक र दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्यालाई आत्मिक पतनको संकेत मानिन्छ। बौद्ध दर्शनमा यसलाई ईर्ष्या भनिन्छ, जुन मनको अशुद्धता हो। यसले करुणालाई कमजोर बनाउँछ र द्वेषलाई बलियो बनाउँछ। जब करुणा हराउँछ, तब मानवता कमजोर हुन्छ। त्यसैले ईर्ष्या नैतिक चुनौती पनि हो।

ईर्ष्याबाट मुक्त हुन सबैभन्दा पहिले आत्मस्वीकृति आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफूलाई जसरी छ, त्यसरी स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ। जब आत्मस्वीकृति गहिरो हुन्छ, तब तुलना कमजोर हुन्छ। तुलना कमजोर भएपछि ईर्ष्या पनि हराउन थाल्छ। यो कुनै बाहिरी प्रक्रिया होइन यो आन्तरिक रूपान्तरण हो।

अर्को महत्त्वपूर्ण उपाय हो प्रेरणामा रूपान्तरण। अरूको सफलतालाई खतरा होइन, सम्भावनाको संकेतका रूपमा हेर्न सकिन्छ। जब मनोवृत्ति बदलिन्छ, तब ईर्ष्या प्रेरणामा बदलिन्छ। यही परिवर्तन चेतनाको परिपक्वता हो।

महान् व्यक्तिहरूको जीवनले देखाउँछ कि उनीहरूले अरूको सफलतामा दुःखी हुनुको सट्टा त्यसबाट सिके। महात्मा गान्धीले अहिंसालाई जीवनको शक्ति बनाए। नेल्सन मण्डेलाले शत्रुताभन्दा क्षमालाई रोजे। अल्बर्ट आइन्स्टाइनले वैज्ञानिक प्रतिस्पर्धालाई सहयोग र जिज्ञासामा रूपान्तरण गरे। यी सबै उदाहरणले देखाउँछन् कि ईर्ष्या होइन, समझदारीले महानता निर्माण गर्छ।

ईर्ष्याको उपचार आन्तरिक ध्यान र आत्मचिन्तन हो। जब मानिस आफ्ना विचारहरूलाई शान्त रूपमा हेर्न थाल्छ, तब उसले बुझ्छ कि अरूको सफलता उसको असफलता होइन। संसारमा पर्याप्त अवसरहरू छन्, तर सीमितता हाम्रो सोचमा छ।ईर्ष्याबाट मुक्त मनले संसारलाई फरक रूपमा देख्छ। उसले अरूको सफलतामा उज्यालो देख्छ, अन्धकार होइन। उसले बुझ्छ कि प्रत्येक मानिसको यात्रा फरक छ, प्रत्येकको समय फरक छ, प्रत्येकको फूल्ने क्षण फरक छ। यही बुझाइले मनलाई हल्का बनाउँछ।

अरूको सफलतामा दुःखी हुने मनोविज्ञान आत्मपहिचानको भ्रम हो। जब मानिस आफूलाई पूर्ण रूपमा बुझ्छ, तब उसले अरूलाई पनि स्वीकार गर्न सिक्छ। जब स्वीकार बढ्छ, तब तुलना हराउँछ। जब तुलना हराउँछ, तब ईर्ष्या मर्छ। र जब ईर्ष्या मर्छ, तब मनमा शान्ति जन्मन्छ।

यो शान्ति नै चेतनाको वास्तविक विजय हो। यही विजयले मानिसलाई बाहिरी प्रतिस्पर्धाबाट भित्री स्वतन्त्रतातर्फ लैजान्छ। यही स्वतन्त्रता नै जीवनको अन्तिम उपलब्धि हो जहाँ अरूको सफलता उत्सव बन्छ। जहाँ जीवन अनुभूति बन्छ र जहाँ मन ईर्ष्याबाट मुक्त भएर करुणा र प्रकाशमा रूपान्तरित हुन्छ।