तोमनाथ उप्रेती:

 उपसचिव,नेपाल सरकार :

मानव जीवनको आधार नै मनको दृष्टिकोण हो। हामी कुनै पनि परिस्थितिलाई कस्तो आँखाले हेर्यौं र त्यसप्रति कस्तो प्रतिक्रिया दियौं भन्ने कुराले हाम्रो जीवन र समाज दुवैको रूपान्तरण गर्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणले चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सक्छ भने नकारात्मक दृष्टिकोणले सफलतालाई असफलतामा रूपान्तरण गर्न सक्छ। यही कारणले मनको दृष्टिकोणले मात्र व्यक्ति र समाजको भविष्य निर्धारण गर्दछ।

जीवनमा धेरै मानिसहरू आफ्नो सुख-दुःख बाह्य परिस्थितिमा निर्भर भएको अनुभव गर्छन्। तर साँचो परिवर्तन बाह्य संसारमा होइन, हाम्रो मनको दृष्टिकोणमा निहित छ। जब मानिसले आफ्ना विश्वास, विचार र शब्दप्रति सजगता अपनाउँछ, तब जीवनका चुनौतीहरूलाई पूर्ण रूपमा फरक दृष्टिले हेर्न सकिन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणले जीवन बदल्दा पहिलो असर मनमा देखिन्छ। मानिस तनाव, डर, ईर्ष्या र अपराधबोधबाट मुक्त हुन्छ। सोच सकारात्मक हुन्छ, आत्मविश्वास बढ्छ र मानसिक शान्ति प्राप्त हुन्छ। यसले सम्बन्धहरूमा पनि सुधार ल्याउँछ, किनभने सजग र प्रेमपूर्ण दृष्टिकोणले संवाद र समझदारीलाई बलियो बनाउँछ।

जीवनमा चुनौती, असफलता र कठिनाइहरू अवश्य आउँछन्। तर मानिसले ती घटनालाई कसरी व्याख्या गर्छ र त्यसप्रति प्रतिक्रिया व्यक्त गर्छ भन्ने कुरा नै उसको सफलता र मानसिक सन्तुलनको मापदण्ड हो। उदाहरणका लागि, परीक्षा वा व्यवसायमा असफलता अनुभव गर्दा नकारात्मक दृष्टिकोणले निराशा, तनाव र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउँछ भने सकारात्मक दृष्टिकोणले सिकाइ, सुधार र भविष्यका अवसरमा केन्द्रित गराउँछ।

सिर्जनात्मक सोच, आत्म–विश्वास, करुणा र सहिष्णुताले व्यक्ति मात्र होइन समाज पनि बदल्न सक्छ। जब व्यक्तिहरू सकारात्मक दृष्टिकोण राख्छन्, उनीहरूको व्यवहार मैत्रीपूर्ण, सहयोगी र समाधानमुखी हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले समाजमा विश्वास, सहकार्य र सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन गर्छ। समाजमा व्याप्त विभेद, असमानता र भ्रष्टाचारलाई चुनौतीको रूपमा लिँदै सुधारका उपाय खोज्न प्रेरित गर्छ।शिक्षा, पारिवारिक संस्कार र नेतृत्वले पनि मनको दृष्टिकोणलाई आकार दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सकारात्मक मूल्य, नैतिकता र आदर्श व्यवहार सिकाइएका व्यक्तिहरू समाजमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछन्।त्यसैले संसार परिवर्तन गर्न सबैभन्दा पहिलो र प्रभावकारी माध्यम व्यक्ति आफ्नो मनको दृष्टिकोण हो। सकारात्मक दृष्टिकोणले व्यक्ति मात्र हैन, समाज, राष्ट्र र सम्पूर्ण मानव जातिलाई पनि उज्जवल भविष्यतर्फ डोर्याउन सक्छ। अन्ततः मनको दृष्टिकोणले नै जीवन र संसारको वास्तविक रूपान्तरणको सूत्रको रूपमा काम गर्छ।

सकारात्मक सोच हाम्रो समाज र जीवनको अभिन्न अंग हो। यसले व्यक्तिको मानसिकता, व्यवहार, निर्णय क्षमता र समग्र जीवनलाई प्रभाव पार्छ। जीवनमा हामीले सामना गर्ने चुनौती, कठिनाइ र असफलताहरू केवल परिस्थितिहरू होइनन्, तर तीसँग हाम्रो दृष्टिकोणले कस्तो व्यवहार गरिन्छ भन्ने कुरामा हाम्रो सफलता निर्भर हुन्छ। जब हामी सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाउँछौं, हामी समस्यालाई अवसरको रूपमा हेर्यौं, विफलतालाई अनुभव र सिकाइको रूपमा स्वीकार गर्छौं र आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्छौं। यही दृष्टिकोणले मानिसलाई आफ्नो उद्देश्य प्रति दृढ बनाउँछ र जीवनमा आत्मसन्तोष र खुशी ल्याउँछ।

सकारात्मक सोचको महत्वले सामाजिक जीवनमा पनि ठूलो प्रभाव पार्दछ। जब व्यक्ति सकारात्मक सोच राख्छ, उनीहरूको व्यवहार मैत्रीपूर्ण, सहयोगी र समाधानमुखी हुन्छ। यसले परिवार, समाज र संगठनमा सहकार्य, समझदारी र सहयोगको भावना बलियो बनाउँछ। सकारात्मक सोचले सामाजिक सम्बन्धहरू मजबुत बनाउँछ, विभेद र द्वेष घटाउँछ, र समाजमा एकता र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना गर्छ। यसले नकारात्मक परिस्थितिहरूमा पनि आशा र उत्साह जगाउँछ।सकारात्मक सोचले तनाव कम गर्छ, शरीरमा प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउँछ र मानसिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणले व्यक्तिलाई चुनौतीका बीचमा पनि स्थिर र आशावादी राख्छ। थमास एडिसनले नौ सय नब्बे नौ पटक असफलता भोगे पनि सकारात्मक सोच र निरन्तर अभ्यासको कारण अन्ततः बिजुली बल्बको सफल आविष्कार गरेका थिए। उनी प्रत्येक असफलतामा सिकाइको अवसर खोज्थे र निराश नभई पुनः प्रयास गरिरहन्थे।

व्यक्तिगत जीवनमा सकारात्मक सोच आत्मविश्वास, सहिष्णुता, करुणा, दया र नैतिकताको विकास गर्छ। यसको विपरीत, नकारात्मक सोचले जीवनमा असफलता, निराशा र तनाव ल्याउँछ। यही कारणले जीवनका प्रत्येक क्षेत्रमा सफल हुन सकारात्मक दृष्टिकोण आवश्यक छ। सकारात्मक सोच व्यक्ति मात्र होइन समाज, राष्ट्र र विश्व स्तरमा पनि सुधार र समृद्धि ल्याउन सक्ने शक्तिशाली उपकरण हो।

शिक्षा, परिवार र नेतृत्वले पनि सकारात्मक सोचको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। पारिवारिक संस्कार, विद्यालय शिक्षा र समाजमा प्रेरक उदाहरणहरूले मानिसमा सकारात्मक दृष्टिकोण र नैतिक मूल्य विकास गर्छ। जब व्यक्तिहरू सकारात्मक सोचका साथ व्यवहार गर्छन्, तब उनीहरूले समाजमा अनुशासन, न्याय, सम्मान र सहयोगको संस्कृति निर्माण गर्छन्। यसले सामाजिक मूल्यको संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवार र चेतनशील बनाउँछ।

ध्यान, योग र प्राणायामले पनि मानसिक शान्ति र सकारात्मक सोच बढाउँछन्। जब हामी हाम्रो मस्तिष्क र मनलाई सकारात्मक दिशामा केन्द्रित गर्छौं, तब हामी असहज परिस्थितिहरूमा पनि धैर्य, साहस र समाधानमुखी सोच राख्न सक्षम हुन्छौं। सकारात्मक सोच व्यवहार, कर्म र सामाजिक जीवनमा प्रकट हुने ऊर्जा हो।

संसार परिवर्तन गर्न सबैभन्दा पहिले व्यक्ति आफ्नो मनको दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ। सकारात्मक सोचले जीवनलाई सफल बनाउँछ, आत्मसन्तोष र खुशी दिन्छ, समाज र राष्ट्रमा पनि स्थिरता, सहयोग र विकासको वातावरण सिर्जना गर्छ। जसले सोचको शक्ति बुझ्छ र त्यसलाई अभ्यासमा उतार्छ, त्यसले जीवनका चुनौतीहरू पार गर्दै आफ्ना लक्ष्य प्राप्त गर्न सक्छ। जीवनका उतारचढाव र कठिन परिस्थितिमा सकारात्मक सोच नै मानिसको वास्तविक साथी र सफलताको मूल आधार हो।

सकारात्मक दृष्टिकोणले हाम्रो व्यवहार र निर्णयमा पनि प्रभाव पार्छ। कर्ममा निष्कलङ्कता र जिम्मेवारी हुन्छ। मनमा स्पष्टता आउँछ, अनुमान र गलत धारणाबाट उत्पन्न द्वन्द्व घट्छ। मानिस आफ्नो प्रयासमा पूर्ण ध्यान दिन्छ र पछुतो कम हुन्छ।यस्तो जीवनमा सानो कुरामा खुशी अनुभव गर्न सकिन्छ। संघर्ष र असफलता पनि पाठको रूपमा स्वीकारिन्छ। जीवन केवल बाह्य उपलब्धि होइन, आन्तरिक अनुभव र चेतनाको यात्रा बन्न थाल्छ। आध्यात्मिक दृष्टिकोणले मात्र व्यक्तिको आन्तरिक स्वतन्त्रता, साँचो आनन्द र जीवनको वास्तविक अर्थ उजागर गर्न सक्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो जीवनको पूर्ण मालिक बनाउँछ, जसले बाह्य परिस्थिति भन्दा आन्तरिक दृष्टिलाई प्राथमिकता दिन्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)