तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मनुष्य जीवन  भौतिक अस्तित्व र दैनिक सामाजिक क्रियाकलापमा सीमित छैन; यसको वास्तविक अर्थ अन्तर्मन, चेतना र नैतिक मूल्यसँग घनिष्ठ सम्बन्ध राख्छ। अन्तर्मन, अथवा अन्तरात्मा, मानवको भित्री आवाज हो—एक सूक्ष्म निर्देशन शक्ति जसले व्यक्तिलाई सही–गलत छुट्याउन, जीवनका निर्णयहरूमा विवेकपूर्ण दृष्टिकोण अपनाउन र समाजिक उत्तरदायित्व बोध गर्न सक्षम बनाउँछ। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तरात्मासँग संवाद गर्छ, तब उसले  व्यक्तिगत स्वार्थको विचार मात्र गर्दैन; समग्र मानव जाति, वातावरण र सामाजिक हितको मर्मलाई पनि ध्यानमा राखेर कार्य गर्छ। यही अन्तर्मनको जागरण नै न्याय र सद्भावको आधारशिला हो।

आजको विश्वमा जहाँ स्वार्थ, लालसा र असमानता तीव्र रूपमा फैलिएका छन्, त्यहाँ अन्तर्मनको आवाज नै स्थायित्व, सामाजिक न्याय र सहिष्णुताको मार्गदर्शन गर्ने एकमात्र स्थायी साधन बन्न पुगेको छ। यदि प्रत्येक नागरिकले अन्तरात्माको मार्गदर्शनलाई आफ्नो जीवन र निर्णयको केन्द्र बनाउँछ भने, सामाजिक द्वेष, हिंसा र अन्यायमा कमी आउनेछ, र दीर्घकालीन शान्ति, स्थायित्व र सभ्यताको उज्यालो समाज निर्माण सम्भव हुनेछ। यही अन्तर्मनको शक्ति मानव सभ्यताको सच्चा आधार र उज्यालो भविष्यको आशा हो।

न्याय जीवनमा सधैं सत्य, धर्म र समानतामा आधारित निर्णय गर्न सक्ने क्षमता हो। अन्तरात्माको आवाजले व्यक्तिलाई असमानता, अन्याय र स्वार्थका कारण उत्पन्न हुने समस्याहरूबाट सचेत गराउँछ।महाभारतमा कर्णको चरित्र एक उत्कृष्ट उदाहरण हो। कर्ण आफ्नो सामाजिक असमानता, गरिबी र सामाजिक पूर्वाग्रहका बाबजुद पनि आफ्नो अन्तर्मनको आवाज सुन्ने प्रयासमा अडिग रहे। उसले धर्म, इमानदारी र न्यायको मार्ग अपनाउने प्रयास गर्यो। यद्यपि समाजले उसलाई स्वीकार गरेन, तर अन्तर्मनको मार्गदर्शनले उसलाई उच्च नैतिक मूल्यमा स्थित गरायो।

रामायणमा श्रीरामको निर्णयहरू पनि अन्तर्मनको मार्गदर्शनमा आधारित थिए। सुमित्रा, लक्ष्मण वा जनक परिवारका सबै सदस्यमाथि न्याय र सद्भाव राख्ने उनको क्षमता,  सामाजिक दबाब वा राजनीतिक स्वार्थमा आधारित थिएन; त्यो उनको अन्तर्मनको आवाज थियो। यसरी, न्याय र सद्भाव अन्तर्मनको आवाजसँग अनिवार्य रूपले जोडिएका छन्।

आजको युगमा, जहाँ सामाजिक असमानता, जातीय, धार्मिक र आर्थिक भेदभाव देखा पर्दैछन्, त्यहाँ अन्तर्मनको आवाजले नै मानिसलाई सद्भाव र सहिष्णुताको बाटो देखाउन सक्छ। उदाहरण स्वरूप, नेपाली समाजमा विभिन्न आन्दोलनहरू—जसमा न्याय, पारदर्शिता र अधिकारको माग छ—युवा पुस्ताको अन्तर्मनबाट उत्पन्न चेतनाका परिणाम हुन्। उनीहरू  स्वार्थ वा राजनीति कर्ममा होइन, समग्र समाजको न्याय र सद्भावमा केन्द्रित छन्।

समाजमा न्याय र सद्भावको विकास अन्तर्मनको जागरणबाट शुरू हुन्छ। यसका लागि शिक्षा प्रणालीको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।  ज्ञान, विज्ञान वा गणितमा केन्द्रित शिक्षा पर्याप्त छैन; विद्यार्थीहरूले नैतिक शिक्षा, आत्मविश्लेषण र करुणामय व्यवहारको अभ्यास पनि सिक्नुपर्छ।उपनिषद्हरूमा भनिएको छ—“आत्मानं विद्धि” अर्थात् आफ्नो आत्मालाई चिन्नु। जब विद्यार्थी आफ्नो अन्तरात्मासँग संवाद गर्न सिक्छ, तब उसले  बाहिरी नियम पालना मात्र गर्दैन; उसले भित्री नैतिकता र न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता पनि विकास गर्छ। परिवार, विद्यालय र समाजले यही अभ्यासको माध्यमद्वारा युवा पुस्तामा न्याय र सद्भावको संस्कार जिवित राख्न सक्छ।

समाजको न्याय र सद्भावको सुनिश्चितता नेतृत्व र प्रशासनको नैतिक मूल्यमा आधारित हुन्छ। यदि नेतृत्व नैतिक चेतना र अन्तरात्माको आवाज सुन्ने क्षमता राख्छ भने मात्र निर्णय निष्पक्ष, पारदर्शी र दीर्घकालीन लाभप्रद हुन्छ।नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा हेर्ने हो भने, नेतृत्वले व्यक्तिगत स्वार्थ र दलगत प्रतिस्पर्धामा मात्र ध्यान दिएमा न्याय र सद्भाव कमजोर हुन्छ। तर यदि नेतृत्व अन्तरात्माको आवाजलाई मार्गदर्शक बनाउँछ भने, भ्रष्टाचार, अन्याय र असमानता घट्छन्। यसले नागरिकमा विश्वास, सामाजिक स्थायित्व र सहिष्णुता बढाउँछ।

आजको समय उपभोक्तावाद, भौतिक चाहना र प्रतिस्पर्धाले भरिएको छ। मानिसले छोटो समयको लाभ र व्यक्तिगत स्वार्थमा ध्यान दिने प्रवृत्ति बढाएको छ। यस्तो परिस्थितिमा अन्तर्मनको आवाजले मात्र मानिसलाई स्थिर, न्यायप्रिय र सहिष्णु बनाउँछ।ध्यान, योग, आत्मसंवाद, मौन साधना र रचनात्मक लेखनले मानिसलाई आफ्नै भित्री आवाजसँग जोड्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तर्मनसँग जुद्छ, तब उसले आत्मनियन्त्रण, संयम र करुणामय निर्णय लिन सक्छ। यसको प्रभाव  व्यक्तिगत स्तरमा मात्र होइन, सामाजिक र प्रशासनिक स्तरमा पनि गहिरो हुन्छ।

अन्तर्मनको मार्गदर्शनमा आधारित निर्णयले तत्काल लाभ मात्र होइन, दीर्घकालीन सम्मान र स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ। उदाहरण स्वरूप, यदि विद्यार्थीले परीक्षा पास गर्न धोका दिने उपाय अपनाउँछ भने, तत्काल सफलता पाउने सम्भावना छ। तर अन्तरात्माको आवाजले उसलाई साँचो प्रयासमा केन्द्रित गराउँछ। दीर्घकालीन रूपमा यस्तो व्यक्ति अधिक सम्मानित, ज्ञानवान र नैतिक नेतृत्वकर्ता बन्ने सम्भावना राख्छ।यस्तै, समाजमा न्याय र सद्भावको आधार अन्तर्मनको आवाज हो। जब नागरिकले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर अन्तरात्माको निर्देशित मार्गमा क्रियाशील हुन्छन्, तब मात्र समाजमा दीर्घकालीन शान्ति, सहिष्णुता र स्थायित्व सम्भव हुन्छ।आजको विश्व प्रविधि–विस्फोट, जनसङ्ख्या दबाब, जलवायु परिवर्तन र नैतिक संकटको सामना गरिरहेको छ। यस्ता चुनौतीहरू  कानुनी, आर्थिक वा प्राविधिक उपायले समाधान गर्न सकिँदैन। यहाँ अन्तर्मनको उज्यालो र आध्यात्मिक चेतनाको आवश्यकता अपरिहार्य छ। उदाहरणका लागि, जलवायु परिवर्तनको समाधानमा उपभोगवादी मानसिकता त्यागेर पृथ्वीलाई साझा घर मानेर नीति निर्माण गर्नु पर्छ। प्रविधि क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता वा जैव–प्रविधिमा नैतिक सीमारेखा कायम नगरेको खण्डमा मानवीय जीवन जोखिममा पर्छ। यसैले व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो मात्र नभई नेतृत्व र नीति–निर्माणमा पनि आध्यात्मिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

अध्यात्म जीवनको आभूषण हो। यसले मानिसलाई भित्री संसारसँग भेट गराउँछ। बाहिरका आडम्बरहरू क्षणभंगुर हुन्, तर अन्तर्मनको सत्य चिरन्तन हुन्छ।अध्यात्म कर्मकाण्ड होइन। यो आत्म–अन्वेषणको बाटो हो। ऋषि–मनीषीहरूले यसलाई सत्य, आत्मा र परमात्माको सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अध्यात्मले भन्छ— आत्मालाई शुद्ध गर, चेतनालाई जागृत गर, अनि मात्र जीवन अर्थपूर्ण हुन्छ।

शुद्ध अन्तर्मन अहंकार, ईर्ष्या, क्रोध र लोभबाट मुक्त हुन्छ। यस्ता विकृतिहरूले चेतनालाई प्रदूषित गर्छन्। जब चेतना मलिन हुन्छ, व्यवहार असन्तुलित हुन्छ। जब चेतना शुद्ध हुन्छ, व्यवहार करुणामय हुन्छ।मानव जीवनको लक्ष्य बाहिरी सम्पत्ति होइन। यो आन्तरिक सम्पत्ति हो। विवेक, धैर्य, करुणा र सहिष्णुता— यी नै अमूल्य सम्पत्ति हुन्। यिनको उदय अन्तर्मनको शुद्धताबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

मानव जीवन  भौतिक उपलब्धि, सत्ता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा सीमित छैन। यसको वास्तविक मर्म अन्तर्मनको उज्यालोमा निहित छ, जसले व्यक्तिलाई आत्मचेतना, आत्मसंयम र नैतिकता आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तरमनलाई शुद्ध, सुसंस्कृत र उज्यालो बनाउँछ, तब मात्र उसले जीवनका जटिल समस्याहरूको सामना धैर्य, विवेक र संयमका साथ गर्न सक्छ। अन्तर्मनको उज्यालो   ज्ञानको प्रकाश मात्र होइन, यो करुणा, सहिष्णुता, प्रेम, क्षमा र सेवा–भावको प्रकाश हो, जसले समाजलाई नैतिक आधार प्रदान गर्दछ।

सहिष्णु समाजको निर्माणको मूल आधार व्यक्ति–स्तरको अन्तर्मन उज्यालो हो। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो अन्तरमनमा नैतिक मूल्य, अनुशासन, करुणा र आध्यात्मिक चेतना विकास गर्छ, तब उसले केवल व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन, समग्र समाज र मानव जातिको हितमा निर्णय गर्न सक्षम हुन्छ। गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनले स्पष्ट पारेका छन् कि आत्म–जागरण र आत्म–परिष्कार नै सामाजिक मेलमिलाप र सहअस्तित्वको मूल स्रोत हुन्। कृष्णले अर्जुनलाई आत्म–विवेक र धर्मसंगत कर्मको महत्त्व सिकाएको जस्तै, आजको युगमा पनि अन्तर्मनले मार्गदर्शन पाउने व्यक्तिले स्वार्थ, द्वेष र क्रोधबाट मुक्त भएर न्यायपूर्ण व्यवहार अपनाउँछ।

सहिष्णु समाज प्रेम, करुणा, समानता र मेलमिलाप अन्तर्मनको उज्यालोबाट जन्मन्छ। जब प्रत्येक नागरिकले आत्म–परिष्कार, नैतिक मूल्य र सेवा–भाव आत्मसात् गर्छ, तब समाजमा न्याय, समरसता र स्थायित्व सुनिश्चित हुन्छ। शिक्षा र मूल्य–आधारित प्रशिक्षणले बालबालिकामा नैतिक चेतना र सहिष्णुताको बीज रोप्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा समाजलाई उज्यालो र समृद्ध बनाउँछ। यसरी, व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो र सामाजिक सहिष्णुताले एकअर्कालाई परिपूरक गर्दै दिगो, न्यायपूर्ण र सभ्य समाज निर्माणको आधारशिला तयार पार्दछ।

अन्तर्मनको आवाज  सामाजिक सदाचार, सुशासन र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको मूल आधार हो। यदि प्रत्येक नागरिक, नेतृत्वकर्ता र प्रशासनिक अधिकारीले अन्तर्मनको आवाजलाई आफ्नो निर्णय र व्यवहारको केन्द्रमा राख्छ भने, राष्ट्र र समाज दुवैमा स्थायी नैतिक मूल्यको विकास सम्भव हुन्छ।अन्ततः, न्याय र सद्भाव  कानूनी ढाँचामा सीमित छैन; यो अन्तरात्माको जागरण, नैतिक चेतना र सामाजिक जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित छ। जब नागरिक, परिवार, विद्यालय र समाजले अन्तर्मनको आवाज सुन्ने अभ्यास गर्दै न्याय र सद्भावको संस्कार विकास गर्छन्, तब मात्र हाम्रो समाज उज्यालो, सभ्य र स्थायी बन्न सक्छ।(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)