धरान (सुनसरी) — नेपाली राजनीतिमा प्रायः सत्ता, शक्ति र दलगत प्रतिस्पर्धाको चर्चा हुने गर्छ। तर कहिलेकाहीँ यस्ता पात्रहरू पनि उदाउँछन्, जसले राजनीतिमा प्रवेश गर्ने बाटो नै फरक बनाउँछन्। हातमा गैंती, काँधमा ढुंगा र साथमा नागरिकलाई लिएर सडक, खोला र खानेपानीका मुहानमा श्रमदान गर्दै अघि बढेका हर्कराज साम्पाङ राई त्यस्तै फरक शैलीका नेता हुन्।

धरानको स्थानीय आन्दोलन र नागरिक अभियानबाट उठेका उनी अहिले राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरिसकेका छन्। हालै सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा सुनसरी जिल्लाको निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ बाट ३५ हजार ७४१ मतसहित विजयी हुँदै उनी संघीय संसद्मा पुगेका छन्।

धरानका सडक र पानीका मुहानबाट सुरु भएको यो यात्रा अब संघीय संसद्को संसद् भवनसम्म पुगेको छ। यसले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ विमर्श सुरु गरेको छ—के आन्दोलन र श्रम संस्कृतिबाट उठेको नेतृत्वले राष्ट्रिय राजनीति बदल्न सक्छ ?

आन्दोलनबाट उब्जिएको पहिचान:
हर्कराज साम्पाङ राईको पहिचान अचानक बनेको होइन। उनी लामो समयदेखि धरानका सामाजिक आन्दोलनहरूमा सक्रिय थिए। २०६० को दशकपछि धरानमा कर वृद्धि, स्थानीय बेथिति र सार्वजनिक सेवामा देखिएको अव्यवस्थाविरुद्ध भएका आन्दोलनहरूमा उनको सक्रिय उपस्थिति देखिन थालेको थियो।

त्यतिबेला उनी कुनै ठूला राजनीतिक दलसँग आवद्ध थिएनन्। बरु नागरिकका सरोकारका मुद्दामा बोल्ने स्वतन्त्र अभियन्ताका रूपमा चिनिन्थे। धरानको दीर्घकालीन खानेपानी संकटले स्थानीय बासिन्दालाई वर्षौँदेखि प्रभावित बनाइरहेको थियो। यही समस्यालाई लिएर उनले “पानी दे, पानी दे” भन्ने नारासहित अभियान सुरु गरे। पानीका मुहानसम्म पुगेर निरीक्षण गर्ने, समस्या सार्वजनिक गर्ने र जनदबाब सिर्जना गर्ने अभियानले उनलाई स्थानीयस्तरमा चर्चित बनायो।

खानेपानी मुहान अनुगमनका क्रममा पाइप तोडफोड गरेको आरोपमा उनी एकपटक पक्राउसमेत परे। केही दिन हिरासतमा बसेपछि उनी रिहा भए। तर त्यसपछि उनी झन् सक्रिय रूपमा आन्दोलनमा लागे। यस अभियानले उनलाई धरानका नागरिकबीच एक जुझारु अभियन्ताका रूपमा चिनायो।

स्वतन्त्र उम्मेदवारबाट नगर प्रमुख:
२०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा हर्कराज साम्पाङ राईले एउटा साहसी निर्णय गरे—धरान उपमहानगरपालिकाको प्रमुख पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्ने।

मुख्य राजनीतिक दलहरूको बलियो उपस्थितिका बीच स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा चुनाव जित्नु सहज थिएन। तर उनले परम्परागत चुनावी शैलीभन्दा फरक अभियान चलाए।

उनको चुनावी चिन्ह ‘लौरो’ थियो। यही प्रतीकसँगै उनले “श्रम, इमानदारी र नागरिक सहभागिता”लाई चुनावी एजेन्डा बनाए। परिणामस्वरूप उनले धरान उपमहानगरपालिकाको प्रमुख पदमा अप्रत्याशित जित हासिल गरे। उनको विजयलाई धेरैले “अभियानको जीत”का रूपमा व्याख्या गरे।

फरक शैलीका मेयर:
नगर प्रमुख बनेपछि हर्क साम्पाङले परम्परागत राजनीतिक शैलीलाई चुनौती दिने अभ्यास सुरु गरे। सरकारी औपचारिकता र महँगा कार्यक्रमभन्दा उनले श्रमदानलाई प्राथमिकता दिए। उनी आफैं सडकमा ढुंगा बोकेको, नाली सफा गरेको र निर्माणस्थलमा काम गरेको दृश्य सामाजिक सञ्जालमा बारम्बार देखिन्थ्यो।

धरानको दीर्घकालीन खानेपानी समस्या समाधान गर्न उनले कोकाहा खोलाबाट पानी ल्याउने अभियान सुरु गरे। यस अभियानमा उनी स्वयं दिनहुँ श्रमदानमा सहभागी हुन्थे। नागरिकलाई पनि सहभागी गराउँथे। महिनौँसम्म चलेको यो अभियानले धरानमा श्रम संस्कृतिको चर्चा सुरु गरायो।

समर्थन र आलोचना:
उनको कार्यशैली सबैलाई मन परेको भने थिएन। कतिपयले उनको श्रमदान अभियानलाई “प्रतीकात्मक राजनीति” भन्दै आलोचना गरे। नगर प्रमुखको प्रशासनिक जिम्मेवारीभन्दा अभियानमा बढी केन्द्रित भएको आरोप पनि लाग्यो।

तर समर्थकहरूको तर्क फरक थियो। उनीहरूका अनुसार हर्क साम्पाङले नागरिकलाई विकास प्रक्रियामा सहभागी बनाउने नयाँ संस्कृतिको सुरुवात गरेका हुन्। यही बहसले उनलाई निरन्तर सार्वजनिक चर्चाको केन्द्रमा राखिरह्यो।

सामाजिक आन्दोलनको निरन्तरता:
हर्क साम्पाङले अवैध ढुंगा–गिट्टी उत्खनन रोक्न नदी किनारसम्म पुगेर विरोध गरेका थिए। मदन भण्डारी राजमार्ग विस्तारका क्रममा घर भत्काउने विषयमा बनेको संघर्ष समितिमा उनी सह–संयोजक बनेर आन्दोलनमा उत्रिएका थिए।

सीमा अतिक्रमण, स्वास्थ्य सेवा सुधार र सार्वजनिक सेवामा पारदर्शिताजस्ता विषयमा पनि उनले आवाज उठाउँदै आएका थिए।यही सक्रियताले उनलाई धरानमा एक दृढ अभियन्ताका रूपमा स्थापित गरायो।

संगीतमा पनि रुचि:
राजनीतिक सक्रियतासँगै हर्क साम्पाङ संगीतप्रेमी पनि हुन्। उनले केही वर्षअघि “मिसिङ हार्ट” नामक एल्बम सार्वजनिक गरेका थिए। गितार बजाउँदै गीतमार्फत सामाजिक र राजनीतिक व्यंग्य प्रस्तुत गर्ने शैलीले उनलाई थप फरक पहिचान दिएको छ। सामाजिक सञ्जालमा उनी “हर्क साम्पाङ रिभोलुसन” नामबाट पनि चर्चित छन्।

स्थानीय नेतृत्वदेखि राष्ट्रिय राजनीतिसम्म:
नगर प्रमुखकै जिम्मेवारीमा रहँदा उनले माघ ४ गते पदबाट राजीनामा दिए। त्यसपछि उनले श्रम संस्कृति पार्टी गठन गरे र प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उम्मेदवार बने।

यो निर्णयले नेपाली राजनीतिमा ठूलो चर्चा पैदा गर्‍यो। स्थानीय तहमा लोकप्रिय बनेका हर्क साम्पाङ राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि सफल हुने कि नहुने भन्ने प्रश्न धेरैले उठाएका थिए। तर निर्वाचन परिणामले उनलाई संसद्सम्म पुर्‍यायो।

संसद्मा श्रम संस्कृतिको एजेन्डा:
सांसद बनेपछि उनले आफूले अघि सारेको श्रम संस्कृतिको अवधारणालाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार विकास केवल बजेट र योजनाबाट मात्र सम्भव हुँदैन। नागरिक सहभागिता र श्रमको सम्मान पनि आवश्यक हुन्छ। उनी संसद्मा सार्वजनिक सेवा सुधार, स्थानीय सरकारलाई बलियो बनाउने र नागरिक सहभागिता बढाउने मुद्दा उठाउने तयारीमा छन्।

नयाँ राजनीतिक बहस:
हर्क साम्पाङको उदयले नेपाली राजनीतिमा नयाँ प्रश्नहरू उठाएको छ। के परम्परागत दलभन्दा बाहिरबाट आएका नेतृत्वले राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव जमाउन सक्छन् ? के नागरिक आन्दोलनबाट उठेको नेतृत्वले शासन प्रणालीमा नयाँ अभ्यास सुरु गर्न सक्छ ? धरानका सडक र खानेपानीका मुहानबाट सुरु भएको हर्कराज साम्पाङ राईको यात्रा अब संसद् भवनसम्म पुगेको छ। अब सबैको जिज्ञासा एउटै छ—श्रमदान अभियानबाट चिनिएको यो नेतृत्वले राष्ट्रिय राजनीतिमा कस्तो प्रभाव पार्ला ?