तोमनाथ उप्रेती:

२१औँ शताब्दीमा जन्मेका बालबालिका र युवाहरू प्रायः डिजिटल युगसँग घुलमिल भएका छन्। उनीहरूको शिक्षा, मनोरञ्जन र सञ्चार प्रविधि स्मार्टफोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले प्रभावित हुन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई जानकारीको द्रुत पहुँच, बहुआयामिक सोच र सृजनात्मक क्षमतामा सम्पन्न बनाएको छ।

सांस्कृतिक दृष्टिले, नयाँ पुस्ता पारम्परिक मूल्य र आधुनिक सोचबीचको सन्तुलन खोजिरहेको छ। उनीहरूमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, विविधता र समानताको भावना प्रबल छ। सामाजिक संरचना परिवर्तन हुँदै गएसँगै, उनीहरू स्वतन्त्र निर्णय, सामाजिक न्याय र मानव अधिकारको पक्षमा सक्रिय देखिन्छन्।

विश्वव्यापी अर्थतन्त्र, रोजगारीको अवसर र प्राविधिक नवप्रवर्तनले नयाँ पुस्तालाई चुनौती र अवसर दुवै प्रदान गरेको छ। उनीहरू उच्च प्रतिस्पर्धा, नवीन सोच र वैश्विक दृष्टिकोणका लागि तयार छन्।तर नयाँ पुस्तासँग मानसिक दबाव, तनाव, अस्थिरता र सामाजिक अपेक्षाको चुनौती पनि जोडिएको छ। यसले देखाउँछ कि उनीहरूको सफल विकासका लागि मार्गदर्शन, नैतिक शिक्षा र समग्र व्यक्तित्व विकास आवश्यक छ। यही पृष्ठभूमिबाट नयाँ पुस्ताले समाज र राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्ने क्षमता प्राप्त गर्छ।

आधुनिक युगको नेतृत्व  सत्ता, पद वा प्रशासनिक अधिकारमा मात्रै आधारित छैन। नेतृत्वको साँचो मूल्य तब मात्र अनुभूति हुन्छ जब त्यसमा सत्कर्मको धारा र विवेकको प्रकाश प्रवाहित हुन्छ। आजको प्रतिस्पर्धात्मक, जटिल र बहु–आयामिक समाजमा,  प्राविधिक दक्षता वा रणनीतिक योजना पर्याप्त हुँदैन; नेतृत्वको साँचो मापदण्ड  मानवीय मूल्य, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वमा आधारित हुन्छ। सत्कर्मले नेतृत्वलाई  कार्यको उद्देश्यमा सीमित नराखी, त्यसलाई मानव कल्याण, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्वतर्फ उन्मुख बनाउँछ।

सत्कर्मका बिना नेतृत्व  आकांक्षा र स्वार्थको खेल मात्र रहन्छ। जब एक नेता आफ्नो शक्ति, पद वा प्रतिष्ठाको लागि मात्र काम गर्छ, तब समाजमा असमानता, अन्याय र असन्तोषको बीउ रोपिन्छ। इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि यस्तो नेतृत्व अन्ततः संकट, अविश्वास र असफलतामा परिणत हुन्छ। उदाहरणका लागि, संसारभरका विभिन्न साम्राज्य, जहाँ तानाशाही वा स्वार्थप्रधान नेतृत्वले शासन गरेको थियो, ती समाज अन्ततः क्षय भएका छन्। त्यसैले आजको नेतृत्वले कर्तव्यपरायणता, धर्मपरायणता र सामाजिक चेतनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

विवेक  नेतृत्वको दोस्रो महत्वपूर्ण आयाम हो। विवेक बिना सत्कर्म  अन्धकारमा गोते मार्नु जस्तै हुन्छ। विवेकले मात्र कार्यको नतीजा, परिस्थिति र संभावनालाई उचित रूपमा विश्लेषण गर्न सक्षम बनाउँछ। आधुनिक नेतृत्वमा विवेक  सूचना, अनुभव र संवेदनशीलताको मिश्रण हो, जसले निर्णयलाई संतुलित, न्यायपूर्ण र दीर्घकालीन प्रभावकारी बनाउँछ। उदाहरणका लागि, महामारीको समयमा जिम्मेवार नेतृत्वले मात्र स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छ। विवेकबिनाको निर्णयले  तत्काल राहत दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन संकट निम्त्याउन सक्छ।

सत्कर्म र विवेकको मेलले मात्र नेतृत्वलाई मानवकेन्द्रित र न्यायपूर्ण मार्गमा उभ्याउँछ। जब नेता  नियम र कानुनको पालनामा सीमित रहन्छ, तर मानवीय मूल्यलाई बेवास्ता गर्छ, तब समाजमा असन्तोष, भ्रष्टाचार र मानसिक तनाव फैलिन्छ। जबकि, जब नेताले नीति र कर्ममा सत्कर्मको अभ्यास गर्दछ र निर्णयमा विवेकको प्रयोग गर्दछ, तब नेतृत्व समाजका लागि प्रकाशको स्रोत बनिरहेको हुन्छ। यसले  कार्य सम्पन्न गर्दैन, तर जनताको मनोबल, सामाजिक भरोसा र दीर्घकालीन स्थायित्व पनि निर्माण गर्छ।

आधुनिक युगका उदाहरणले देखाउँछन् कि विवेकशील र सत्कर्ममा आधारित नेतृत्वले कठिन परिस्थितिहरूमा पनि मानवता, करुणा र सहिष्णुता कायम राख्न सक्छ। महात्मा गान्धी, नेल्सन म्यान्डेला र अङ्गेला मर्केल जस्ता नेताहरूले यही सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारेका छन्। उनीहरूले शक्ति र निर्णयलाई  व्यक्तिगत वा राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गरेनन्, तर समाजको हित, समानता र न्यायका लागि प्रयोग गरे। उनीहरूको नेतृत्वले देखायो कि सत्कर्म र विवेकले मात्र नेतृत्वलाई स्थायित्व, सम्मान र दीर्घकालीन प्रभाव प्रदान गर्न सक्छ।

सत्कर्मको अभ्यास बाह्य कर्ममा मात्र सिमित छैन। यसले नीति, दृष्टिकोण र सामाजिक चेतना समेत समेट्छ। आजका चुनौतीपूर्ण समाजमा नेता  आर्थिक नीतिहरू निर्माण गर्ने मात्र होइन, सामाजिक असमानता, लैङ्गिक विभेद, शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणाली सुधार गर्ने जिम्मेवारी पनि बोकेका छन्। जब यी सबै निर्णयमा विवेक र नैतिकता समावेश हुन्छ, तब नेतृत्वले  आदेश जारी गर्न होइन, सामाजिक परिवर्तन र सुधारको मार्गनिर्देशन गर्छ।

आधुनिक नेतृत्वको अर्को महत्वपूर्ण आयाम सकारात्मक सन्देश र दृष्टिकोण हो।  कठोर नीति, नियम वा दण्ड प्रणालीले समाजलाई परिवर्तन गर्न सक्दैन। नेतृत्वले प्रेरणा, आशा र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्नु आवश्यक छ। यहाँ सत्कर्मको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ, किनभने नेतृत्वको कर्म  शब्द वा घोषणामा सीमित छैन; यसले समाजका प्रत्येक व्यक्तिको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव र परिवर्तन ल्याउनुपर्छ।

सत्कर्म र विवेकको संयुक्त प्रयोगले  मात्र संवेदनशील नेतृत्व जन्माउँछ। यस्तो नेतृत्वले समस्या समाधानमा सामूहिक बुद्धि प्रयोग गर्छ, विवादको समाधानमा सहमति खोज्छ र कठिन निर्णयमा पनि मानवीय दृष्टिकोण कायम राख्छ। उदाहरणका लागि, प्राकृतिक प्रकोप, आर्थिक संकट वा राजनीतिक अशान्ति जस्ता अवस्थाहरूमा विवेकशील नेतृत्वले मात्र निष्पक्ष, दयालु र प्रभावकारी निर्णय लिन सक्छ।

आधुनिक नेतृत्वमा सत्कर्म र विवेकको अभ्यासले मात्र पारदर्शिता, नैतिकता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित हुन्छ। जब नेताहरूले आफ्नो स्वार्थ वा अहंकारलाई निर्णयमा प्रवेश दिन्छन्, तब भ्रष्टाचार, अनावश्यक खर्च र असमानता फैलिन्छ। तर जब नेताहरूले कर्ममा सत्कर्म र विवेकको पालन गर्छन्, तब नीति, योजना र कार्य समानता, न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि मार्गदर्शन गर्छ।

नेतृत्वको सफलताको अर्को आयाम  संसदीय र सामाजिक संवाद हो। आधुनिक समाजमा  आदेश र निर्णय पर्याप्त छैन; नेताले जनतासँग संवाद गर्न, सुझाव सुन्न र आलोचना स्वीकार गर्न सक्षम हुनुपर्छ। सत्कर्म र विवेकले मात्र नेतालाई यो शक्ति प्रदान गर्छ कि ऊ आलोचनालाई व्यक्तिगत आक्रमणको रूपमा होइन, सुधार र विकासको अवसरको रूपमा ग्रहण गर्न सक्छ। यसरी मात्र नेतृत्व सशक्त, प्राज्ञिक र संवेदनशील बन्न सक्छ।

सत्कर्म र विवेकको अभ्यासले मात्र नेतृत्वलाई दीर्घकालीन विश्वास र स्थायित्व प्रदान गर्छ। जब समाजका प्रत्येक सदस्यले नेता प्रति विश्वास गर्छ, तब मात्र नीति र कार्यक्रम प्रभावकारी हुन्छ। यो विश्वास  भौतिक संसाधन, बल वा शक्ति द्वारा सिर्जना हुँदैन; यो विश्वास नेताको नैतिकता, ईमानदारी र मानवीय दृष्टिकोणले उत्पन्न हुन्छ। विवेकशील निर्णय, दयालु दृष्टिकोण र सत्कर्ममूलक व्यवहारले नै नेतृत्वलाई समाजमा आदर्श र प्रेरणादायी व्यक्तित्व बनाउँछ।

आजको डिजिटल युगमा नेतृत्वले सञ्चार, सूचना र प्रविधिको प्रयोग गर्दै समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। तर यसले  रणनीति र डेटा विश्लेषणमा निर्भर रहनु पर्याप्त छैन। यहाँ सत्कर्म र विवेकको आधारमा सूचना प्रयोग गर्न आवश्यक छ। झुठा प्रचार, व्यक्तिगत लाभ र लोकप्रियता मात्रको लागि सञ्चार गर्नु नेतृत्वको मूल उद्देश्य होइन। विपरीत, नेतृत्वले सत्य, नैतिकता र समाजोपयोगी सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ।

सत्कर्म र विवेकले मात्र नेतृत्वलाई समानता र न्यायको आधारमा नीति निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ। उदाहरणका लागि, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा नीति बनाउँदा  आर्थिक दृष्टिकोणले होइन, सामाजिक न्याय, समान अवसर र मानव अधिकारको दृष्टिकोणले निर्णय लिनुपर्छ। जब नेतृत्वले यी मूल्यहरू अपनाउँछ, तब समाजमा सकारात्मक परिवर्तन, सामाजिक समरसता र दीर्घकालीन स्थायित्व सम्भव हुन्छ।

नेतृत्वको सफलताको परम्परागत मिथक र आधुनिक दृष्टिकोणको मेलले देखाउँछ कि सत्कर्म र विवेक सर्वश्रेष्ठ मार्गदर्शक हुन्। मिथकका कथाहरू—रामायण, महाभारत, र विभिन्न सांस्कृतिक परंपराहरू—ले शक्ति, बुद्धि र नैतिकताको सन्तुलनको महत्व सिकाउँछन्। आधुनिक युगमा यही सन्देश नेताहरूले प्रयोगात्मक र व्यावहारिक ढंगले कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

आफ्नो विकलांगताले ह्विलचियरमा बाँधिएर जीवन बिताउनुपरे पनि ब्रह्माण्डका रहस्यहरू बुझ्न निरन्तर अनुसन्धानमा लागेका वैज्ञानिक स्टिफन विलियम हकिङले भनेका थिए, “मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुस्मन मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो।” यो भनाइ आजको नेपाली समाज र राजनीतिमा ठ्याक्कै मिल्दो देखिन्छ। आजका नेतादेखि कर्मचारी, विज्ञदेखि विश्लेषकसम्म, धेरैले आफूलाई ज्ञानी, योग्य र सही ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै कार्यले जनजीवनलाई संकटमा पारेको छ।

बौद्धिक अहंकार र राजनीतिक असफलता बीचको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। जब राजनीतिक नेताहरू आफ्नो ज्ञान र क्षमता बारेमा अत्यधिक आत्मविश्वास राख्छन् र अरूका विचारलाई स्वीकार गर्न तयार हुँदैनन्, तब तिनीहरूका निर्णय प्रक्रियामा अपारदर्शिता र एकपक्षीयता देखिन्छ। यस्तो स्थिति राजनीतिक असफलतासम्म पुग्न सक्छ, जहाँ जनहितको बजेट, नीति र योजनाहरू सत्ता र स्वार्थको घेराबन्दीमा परेका हुन्छन्।

नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, धेरै समयसम्म बौद्धिक अहंकारका कारण प्रचलित योजनाहरूमा सुधार र अनुकूलनको आवश्यकता देखिदैन। नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूको मानसिकता यति हदसम्म गलत हुन्छ कि उनीहरूले आलोचनालाई आक्रमणको रूपमा लिन थाल्छन्, जसले संवादको अवसरलाई समाप्त पार्छ। यसले समाजमा नकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ र विकासको प्रक्रियामा ठूलो बाधा पुर्याउँछ।

यस विश्लेषणबाट स्पष्ट हुन्छ कि नेतृत्व र नीति निर्माणमा अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र आलोचनालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति समाज र राष्ट्रको विकासका लागि ठूलो बाधा हो। जब नेताहरू आफ्नो विचार मात्र सर्वोच्च ठान्छन् र अरूको सुझावलाई तुच्छ ठान्छन्, तब लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुन्छ, नीति निर्माण अपारदर्शी र असफल बन्न पुग्छ। यसले संस्थागत अस्थिरता, सामाजिक असन्तोष र विकासमा ढिलाइ निम्त्याउँछ।

अन्ततः, सत्कर्म र विवेकमा आधारित नेतृत्वको वास्तविक मापन समाजमा स्थायी सुधार, मानवीय मूल्यको संरक्षण र दीर्घकालीन विश्वासद्वारा गरिन्छ।  पद, शक्ति वा भौतिक उपलब्धिले नेतृत्वको सफलताको मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। नेतृत्व तब मात्र सार्थक हुन्छ जब यसले समाजका प्रत्येक सदस्यको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पुर्याउँछ।त्यसैले, समृद्ध र दिगो समाज निर्माणका लागि आवश्यक छ—आत्मसमालोचना, खुला संवाद, सहिष्णुता र बहुविध विचारको सम्मान। आलोचनालाई व्यक्तिगत आक्रमण होइन, सुधारको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्न सके मात्र नीति, प्रशासन र समाजको उत्तरदायित्व र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। यही संस्कारले नयाँ पुस्तालाई पनि जिम्मेवार, विवेकी र सचेत नागरिकको रूपमा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ।अन्ततः, नेपाली समाजले प्रगतिशील र सशक्त बन्ने मार्गमा पाइला चाल्न अहंकार र आत्ममुग्धताबाट टाढा भएर, विवेक, आत्मसमालोचना र सहिष्णुतामा आधारित नेतृत्व र सहभागिता अपनाउनै पर्छ। यही चेतना र अभ्यासले मात्र राष्ट्रलाई वास्तविक विकास, न्याय र स्थायित्व प्रदान गर्न सक्छ।