दशैँ केवल एउटा पर्व होइन; यो जीवनलाई हेर्ने एउटा दृष्टि हो।

विजया दशमी केवल टीका र जमरा ग्रहण गर्ने दिन होइन; यो आफ्नै कमजोरी, अज्ञान, अहंकार र अवगुणमाथि विजय प्राप्त गर्ने आत्मजागरणको पवित्र अवसर हो।

नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा दशैँको स्थान अत्यन्त विशिष्ट छ। वर्षभरिका अनेकौँ पर्व, उत्सव र संस्कारमध्ये दशैँले नेपाली मन, परिवार, समाज, संस्कृति र आध्यात्मिक चेतनालाई सबैभन्दा गहिरो रूपमा स्पर्श गर्छ। घर–आँगनमा जमरा उम्रिन्छन्, शक्तिको आराधना गरिन्छ, देवीको पूजा हुन्छ, मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ, टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किन्छन् र परिवार तथा समाजमा आत्मीयताको पुनर्स्थापना हुन्छ।

तर दशैँको बाहिरी उल्लासभन्दा यसको भित्री सन्देश अझ गहिरो छ।

दशैँले हामीलाई एउटा मौलिक प्रश्न सोध्छ: “हामीले अरूमाथि कति विजय प्राप्त गर्‍यौँ भन्नेभन्दा पहिले, के हामीले आफैँमाथि विजय प्राप्त गर्न सकेका छौँ?”

यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्रा नै विजया दशमीको वास्तविक आध्यात्मिक यात्रा हो।

आफैँमाथिको विजय नै सबैभन्दा ठूलो विजय

मानिसको जीवनमा बाह्य विजय प्राप्त गर्न धेरैपटक सम्भव हुन्छ। धन कमाउन सकिन्छ, पद प्राप्त गर्न सकिन्छ, प्रतिष्ठा आर्जन गर्न सकिन्छ, प्रतिस्पर्धामा अरूलाई उछिन्न सकिन्छ। तर आफ्नै मन, प्रवृत्ति र कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु सबैभन्दा कठिन साधना हो।

विजया दशमीले हामीलाई यही आन्तरिक विजयतर्फ उन्मुख गराउँछ।

आफैँमाथिको विजय भन्नाले आफ्ना अवगुण, अज्ञानता, आलस्य, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष, असंवेदनशीलता र अमानवीय प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो। आफ्नो चेतनालाई आफ्नो कमजोरीभन्दा शक्तिशाली बनाउनु हो। परिस्थितिले होइन, विवेकले आफूलाई सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्था निर्माण गर्नु हो।

रावणको दहनलाई केवल एउटा पौराणिक घटनाको स्मरणका रूपमा हेर्नुभन्दा त्यसलाई आफ्नै मनभित्र रहेका विकारहरूको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। रावण बाहिर मात्र छैन; उसका केही रूप हामीभित्र पनि छन्। जब अहंकार विवेकमाथि हावी हुन्छ, जब लोभ आवश्यकताभन्दा ठूलो हुन्छ, जब क्रोधले सम्बन्ध जलाउँछ, जब ईर्ष्याले अरूको सफलता सहन दिँदैन, जब अज्ञानताले सत्यलाई ढाक्छ—त्यतिबेला हाम्रो भित्री रावण जीवित हुन्छ।

त्यसैले दशैँमा बाहिरको रावण जलाउनेसँगै आफ्नो मनभित्रको रावण पहिचान गर्ने साहस पनि आवश्यक छ।

अज्ञानबाट ज्ञानतर्फको यात्रा

दशैँको अर्को गहिरो सन्देश : अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रा हो ।

मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिरी संसार होइन; अज्ञानता हो। अज्ञानताले गलतलाई सही देखाउँछ, असत्यलाई सत्य ठान्न बाध्य बनाउँछ र क्षणिक सुखलाई स्थायी सफलताको भ्रम दिन्छ।

ज्ञान भनेको केवल पुस्तकमा लेखिएको सूचना होइन। ज्ञान भनेको आफूलाई चिन्नु, आफ्नो कर्तव्य बुझ्नु, सत्य र असत्यबीच विवेक गर्न सक्नु र आफ्नो जीवनलाई उचित दिशामा सञ्चालन गर्न सक्नु हो।

त्यसैले विजया दशमीलाई आत्मवोधको पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

हामीले यस अवसरमा आफैँलाई प्रश्न गरौः

* म वास्तवमा को हुँ?

* मेरो जीवनको उद्देश्य के हो?

* मेरा कमजोरीहरू के हुन्?

* मैले आफूलाई सुधार्न के गरिरहेको छु?

* मेरो ज्ञानले मेरो व्यवहारमा कति परिवर्तन ल्याएको छ?

* म अरूबाट सम्मान खोज्दै गर्दा स्वयं अरूलाई कति सम्मान गर्छु?

* म सफल बन्न चाहन्छु, तर के म योग्य बन्न पनि त्यत्तिकै प्रयास गरिरहेको छु?

यी प्रश्नहरूको इमानदार उत्तर खोज्नु नै आत्मजागरणको प्रारम्भ हो।

शक्तिको आराधना र आन्तरिक सामर्थ्य

दशैँमा नवदुर्गाको आराधना गरिन्छ। देवीलाई शक्ति, साहस, संरक्षण, करुणा, विवेक र विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

तर शक्तिको वास्तविक अर्थ केवल बाहुबल वा बाह्य सामर्थ्य होइन। आफ्नो सही निर्णयमा दृढ रहने शक्ति, गलत बाटो अस्वीकार गर्ने शक्ति, कठिनाइमा नटुट्ने शक्ति, क्षमा गर्न सक्ने शक्ति, सत्य बोल्ने शक्ति र आफूलाई अनुशासित राख्ने शक्ति नै जीवनको वास्तविक शक्ति हो।

देवीको आराधना त्यसैले बाहिरको कुनै शक्तिलाई मात्र पुकार्नु होइन; आफ्नो अन्तरमनमा सुप्त रहेको दिव्य शक्तिलाई जागृत गर्नु पनि हो।

जब मानिसभित्र विवेक जाग्छ, चेतना जाग्छ, करुणा जाग्छ र कर्तव्यबोध जाग्छ—त्यही क्षण उसको वास्तविक विजय प्रारम्भ हुन्छ।

जमराः प्रकृति र जीवनको प्रतीक

दशैँको सांस्कृतिक सौन्दर्यमा जमराको विशेष स्थान छ। माटोमा बीउ राखिन्छ, अँध्यारोमा अंकुर फुट्छ र केही दिनमै हरियो जीवनको रूप धारण गर्छ।

जमरा केवल पूजाको सामग्री होइन; यो प्रकृति, उर्वरता, पुनर्जन्म, आशा र जीवनशक्तिको प्रतीक पनि हो।

माटोले हामीलाई नम्रता सिकाउँछ। बीउले सम्भावना सम्झाउँछ। अंकुरले विकासको सन्देश दिन्छ। हरियालीले जीवनको निरन्तरता देखाउँछ।

मानिस पनि त्यस्तै हो। प्रत्येक व्यक्तिभित्र असंख्य सम्भावनाका बीउ हुन्छन्। उचित वातावरण, अनुशासन, ज्ञान, संस्कार र सत्कर्म पाए ती सम्भावना प्रतिभा र व्यक्तित्वमा विकसित हुन्छन्।

दशैँको जमराले हामीलाई सम्झाउँछ-जीवनमा नयाँ अंकुरण सम्भव छ। हिजोको कमजोरी आजको नियति होइन। आफूलाई परिवर्तन गर्ने अवसर सधैँ बाँकी हुन्छ।

प्रकृतिसँगको सम्बन्ध

दशैँ नेपाली समाजको कृषि र प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व पनि हो। वर्षायाम समाप्त हुँदै जान्छ, आकाश स्वच्छ बन्छ, वातावरणमा नयाँ उज्यालो देखिन्छ र प्रकृति क्रमशः उत्सवमय बन्छ।

प्रकृतिले मानिसलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ पढाउँछ-परिवर्तन जीवनको नियम हो।

बादल आउँछन् र जान्छन्। वर्षा हुन्छ र रोकिन्छ। ऋतु फेरिन्छ। पात झर्छन् र नयाँ पालुवा पलाउँछन्।

मानिसको जीवनमा पनि दुःख, सुख, सफलता, असफलता, उतारचढाव र परिवर्तन स्वाभाविक छन्। दशैँले हामीलाई प्रकृतिको यही लयसँग आफूलाई जोड्न प्रेरित गर्छ।

प्रकृतिप्रति सम्मान गर्नु पनि दशैँको आधुनिक अर्थ हो। वातावरण संरक्षण, जैविक विविधताको सम्मान, माटो, पानी, वनस्पति र जीवजन्तुप्रतिको संवेदनशीलता आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो।

टीकाः आशीर्वादभन्दा ठूलो उत्तरदायित्व

दशैँको दिन मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा नेपाली समाजको अत्यन्त आत्मीय संस्कार हो। टीका केवल निधारमा लगाइने रङ होइन; यो सम्बन्ध, सम्मान, आशीर्वाद र उत्तरदायित्वको प्रतीक हो।

मान्यजनको हातबाट प्राप्त आशीर्वादले हामीलाई सम्झाउँछ-हामी एक्लै बनेका होइनौँ।

हाम्रो जीवनमा अभिभावक, गुरु, परिवार, समाज र पूर्वजहरूको योगदान छ। त्यसैले टीका ग्रहण गर्नु केवल आशीर्वाद लिनु होइन; आफूले पनि परिवार, समाज र राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बन्ने संकल्प गर्नु हो।

आशीर्वादको वास्तविक सम्मान त्यतिबेला हुन्छ, जब त्यसले हाम्रो चरित्रमा परिवर्तन ल्याउँछ।

परिवारः दशैँको सबैभन्दा सुन्दर पाठशाला

दशैँमा देश–विदेशबाट मानिसहरू घर फर्कन्छन्। लामो समयपछि परिवार भेटिन्छ। वृद्ध आमाबुबाका आँखामा खुसी देखिन्छ। बालबालिकाले हजुरबा–हजुरआमाको स्नेह पाउँछन्। दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तबीच आत्मीयता पुनः जोडिन्छ।

यस अर्थमा दशैँ परिवारको पुनर्मिलनको पर्व हो।

आजको व्यस्त, प्रविधिमैत्री र तीव्र गतिमा बदलिँदो जीवनमा मानिसहरू एउटै घरमा भएर पनि भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छन्। दशैँले त्यो दूरी घटाउने अवसर दिन्छ।

त्यसैले यस वर्षको दशैँमा बालबालिकालाई महँगा उपहारभन्दा समय दिनुहोस्। उनीहरूसँग कुरा गर्नुहोस्। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यका जीवनकथा सुनाउनुहोस्। आफ्ना संस्कृति, परम्परा र संस्कारको अर्थ बुझाउनुहोस्।

किनकि बालबालिकाको पहिलो पाठशाला परिवार हो, पहिलो शिक्षक अभिभावक हुन् र पहिलो पाठ संस्कार हो।

संस्कारः दशैँको आत्मा

दशैँको वास्तविक सौन्दर्य यसको संस्कारमा छ।

ठूलालाई सम्मान गर्ने, सानालाई माया गर्ने, आफन्तलाई सम्झने, दुःखीलाई सहयोग गर्ने, प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने, आफ्नो परम्पराको मूल्य बुझ्ने र समाजमा सद्भाव कायम गर्ने संस्कारले नै दशैँलाई जीवन्त बनाउँछ।

संस्कारबिनाको शिक्षा अधुरो हुन्छ। ज्ञानले क्षमता दिन्छ; तर संस्कारले त्यस क्षमताको सही प्रयोग गर्न सिकाउँछ।

त्यसैले दशैँलाई शिक्षा र संस्कारको संगम बनाउनु आवश्यक छ।

सामाजिक सद्भाव र मानवीयता

दशैँ कुनै एक परिवार वा व्यक्तिको मात्र पर्व होइन। यो सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसर हो।

वास्तविक विजया दशमी त्यतिबेला हुन्छ, जब हाम्रो उत्सवले अरूको जीवनमा पनि खुसी ल्याउँछ। हाम्रो घरमा दीप बाल्दा छिमेकीको घर अँध्यारो नरहोस्। हामी भोज गरिरहँदा विपन्न परिवारको भान्सो खाली नरहोस्। हामी नयाँ कपडा लगाउँदा आवश्यकतामा रहेका बालबालिकाको अनुहार पनि मुस्कुराओस्।

दशैँको मानवीय अर्थ यही हो-आफ्नो खुसीलाई अरूको खुसीसँग जोड्नु।

दान, सेवा, सहयोग र करुणा दशैँका सबैभन्दा सुन्दर सामाजिक अभिव्यक्ति हुन्।

आधुनिक जीवनमा दशैँको सान्दर्भिकता

आजको संसार प्रविधिले जोडिएको छ, तर मानिसहरू मानसिक रूपमा धेरैपटक एक्लिँदै गएका छन्। प्रतिस्पर्धा बढेको छ, तर सन्तोष घटेको छ। सूचना बढेको छ, तर विवेकको चुनौती पनि बढेको छ। भौतिक सुविधा बढेका छन्, तर आन्तरिक शान्तिको खोजी झन् तीव्र भएको छ।

यस्तो समयमा दशैँको आध्यात्मिक सन्देश झन् सान्दर्भिक हुन्छ।

दशैँले हामीलाई भन्छः बाहिरी संसार जित्नुभन्दा पहिले आफ्नो अन्तरमनलाई व्यवस्थित गर।

आफ्नो समयमाथि विजय प्राप्त गर।

आफ्नो आलस्यमाथि विजय प्राप्त गर।

आफ्नो क्रोधमाथि विजय प्राप्त गर।

आफ्नो अहंकारमाथि विजय प्राप्त गर।

आफ्नो अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर।

आफ्नो नकारात्मक सोचमाथि विजय प्राप्त गर।

र अन्ततः आफूभित्रको श्रेष्ठतम सम्भावनामाथि विश्वास गर।

विजया दशमीः आत्मनिर्माणको संकल्प

दशैँको अवसरमा हामीले टीका लगाएर मात्र विजयको उत्सव मनाउनु पर्याप्त छैन। हाम्रो जीवनमा केही सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु नै विजया दशमीको वास्तविक उत्सव हो।

यस वर्ष एउटा खराब बानी त्यागौँ।

एउटा राम्रो बानी विकास गरौँ।

एउटा सम्बन्ध सुधारौँ।

एउटा व्यक्तिलाई क्षमा गरौँ।

कसैलाई निस्वार्थ सहयोग गरौँ।

आफ्नो ज्ञान बढाउने एउटा संकल्प गरौँ।

स्वास्थ्य, अनुशासन र आत्मचिन्तनका लागि केही समय छुट्याऔँ।

किनकि आत्मनिर्माण कुनै एक दिनमा पूरा हुने काम होइन; यो प्रत्येक दिनको साधना हो।

अन्त्यमाः दशैँ बाहिर होइन, हामीभित्र पनि मनाऔँ ।

दशैँ आउँछ, जान्छ। टीका–जमरा केही दिनपछि हट्छन्। चाडपर्वको रौनक समाप्त हुन्छ। तर यदि दशैँले हाम्रो चेतनामा एउटा नयाँ उज्यालो बालिदियो भने त्यसको प्रभाव वर्षभरि रहन्छ।

त्यसैले यस विजया दशमीमा हामीले केवल देवीको विजय, रामको विजय वा धर्मको विजयको कथा सम्झिने मात्र होइन, आफ्नै जीवनमा सत्य, विवेक, करुणा, अनुशासन र मानवताको विजय गराउने संकल्प गरौँ।

आफ्नो अज्ञानमाथि ज्ञानको विजय होस्।

आफ्नो अहंकारमाथि विनम्रताको विजय होस्।

आफ्नो क्रोधमाथि शान्तिको विजय होस्।

आफ्नो लोभमाथि सन्तोषको विजय होस्।

आफ्नो द्वेषमाथि प्रेमको विजय होस्।

आफ्नो असंवेदनशीलतामाथि करुणाको विजय होस्।

आफ्नो आलस्यमाथि कर्मको विजय होस्।

आफ्नो निराशामाथि आशाको विजय होस्।

र अन्ततः आफ्नो सीमित चेतनामाथि जागृत चेतनाको विजय होस्।

यही विजया दशमीको दिव्य दर्शन हो।

दशैँको सर्वोच्च विजय बाहिर कसैलाई हराउनु होइन; आफूभित्रको कमजोरीलाई जित्नु हो।

जब मानिस आफैँमाथि विजय प्राप्त गर्छ, तब उसको जीवनमा मात्र होइन, परिवारमा, समाजमा र राष्ट्रमा पनि सकारात्मक परिवर्तनको सुरुवात हुन्छ।

त्यसैले यस दशैँमा टीका निधारमा मात्र होइन, विजयको चेतना हृदयमा लगाऔँ।

जमरा हातमा मात्र होइन, नयाँ सम्भावनाको बीउ जीवनमा रोपौँ।

देवीको पूजा मन्दिरमा मात्र होइन, आफ्नो आचरणमा शक्ति, करुणा र सत्यलाई प्रतिष्ठित गरौँ।

यही हो विजया दशमीको दिव्य दर्शन।

यही हो आफैँमाथिको विजय।

र यही विजयबाट सुरु हुन्छ : सार्थक जीवन, संस्कारित समाज र जागृत मानवताको यात्रा।

शुभ विजया दशमि-२०८३