तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवनको गुणस्तर उसले प्राप्त गरेको भौतिक सुविधा, सामाजिक हैसियत वा बाह्य परिस्थितिले केहि हदसम्म निर्धारण गर्छ। समान परिस्थिति, समान अवसर र समान चुनौतीबीच पनि मानिसहरूको प्रतिक्रिया फरक हुन्छ। कसैले संकटमा सम्भावना देख्छ, कसैले त्यही संकटमा निराशाको कारण। कसैले असफलतालाई अन्त्य ठान्छ, कसैले त्यसलाई सिकाइको सुरुवात बनाउँछ। यही भिन्नताको गहिराइमा मानिसको दृष्टिकोण रहेको हुन्छ। दृष्टिकोणले संसारलाई मात्र हेर्ने तरिका निर्धारण गर्दैन; यसले आफूलाई, अरूलाई र जीवनका घटनालाई अर्थ दिने प्रक्रिया पनि प्रभावित गर्छ।

दृष्टिकोणलाई कुनै व्यक्ति, वस्तु, घटना वा परिस्थितिप्रति व्यक्तिले निर्माण गर्ने मानसिक, भावनात्मक र मूल्यगत अभिमुखीकरणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यो जन्मजात र स्थिर संरचना होइन। परिवार, शिक्षा, सामाजिक परिवेश, अनुभव, संस्कार, ज्ञान, सफलता, असफलता र आत्मचिन्तनले यसको निर्माण र पुनर्निर्माण गर्छन्। त्यसैले व्यक्तित्व विकासको प्रश्न उठ्दा बाह्य उपलब्धिभन्दा पहिले आन्तरिक दृष्टिकोणको प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ। मानिसले संसारलाई जसरी अर्थ दिन्छ, धेरै हदसम्म उसकै आधारमा आफ्नो प्रतिक्रिया, निर्णय र व्यवहार निर्माण गर्छ।

मानिसको आँखाले बाहिरी संसार देख्छ, तर दृष्टिकोणले त्यस संसारको अर्थ निर्धारण गर्छ। एउटै वर्षालाई किसानले जीवनदायी पानीका रूपमा देख्न सक्छ भने यात्रुले असुविधाका रूपमा। एउटै आलोचनालाई कसैले अपमान ठान्न सक्छ भने अर्को व्यक्तिले आत्मसुधारको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्न सक्छ। घटना एउटै हुन्छ; त्यसप्रतिको व्याख्या फरक हुन्छ। यसैले जीवनमा समस्या मात्र महत्वपूर्ण हुँदैन, समस्यालाई हेर्ने मानसिक संरचना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

सकारात्मक दृष्टिकोणको अर्थ जीवनका सबै पक्षलाई कृत्रिम रूपमा राम्रो देख्नु होइन। यसको अर्थ कठिनाइलाई अस्वीकार नगरी त्यसभित्र सम्भावना खोज्नु हो। सकारात्मक सोचले दुःखलाई सुख भनेर घोषणा गर्दैन; बरु दुःखबाट सिक्ने, असफलताबाट सुधार गर्ने र कठिनाइबाट नयाँ बाटो खोज्ने मानसिक क्षमता विकास गर्छ। यस अर्थमा सकारात्मकता वास्तविकताबाट पलायन होइन, वास्तविकताको रचनात्मक सामना गर्ने क्षमता हो।

दृष्टिकोण र सोचाइबीच  अन्तरसम्बन्ध हुन्छ। दृष्टिकोणले घटनाप्रति हाम्रो प्रारम्भिक मानसिक अभिमुखीकरण निर्माण गर्छ भने सोचाइले त्यसलाई विश्लेषण, व्याख्या र निर्णयमा रूपान्तरण गर्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणले सम्भावना, समाधान र सुधारतर्फ सोचाइलाई उन्मुख गर्न सक्छ। नकारात्मक दृष्टिकोणले समस्या, भय, अविश्वास र असन्तोषलाई बढी केन्द्रमा राख्न सक्छ।

मानिसको सोचाइमा पूर्वअनुभव, विश्वास, अपेक्षा, भावना र मूल्यको प्रभाव रहन्छ। त्यसैले आत्मविकासको पहिलो चरण आफ्नै सोचाइलाई हेर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु हो। “म किन यसरी सोचिरहेको छु?”, “मेरो निष्कर्षको आधार के हो?”, “मैले परिस्थितिको अर्को पक्ष पनि हेरेको छु कि छैन?” जस्ता प्रश्नले सोचाइलाई परिपक्व बनाउँछन्।आत्मचिन्तनले यही काम गर्छ। आत्मचिन्तन भनेको आफूलाई दोष लगाउनु होइन; आफ्नै विचार, भावना, निर्णय र व्यवहारलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा नियाल्नु हो। आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति सुधारको सम्भावना खुला राख्छ। आफ्नो त्रुटिलाई सधैँ अरूमाथि आरोप लगाउने व्यक्ति भने आत्मविकासको ढोका आफैँ बन्द गर्छ।

मानिसको वास्तविक व्यक्तित्व उसको विचारमा मात्र होइन, विचारअनुसार गरिने व्यवहारमा अभिव्यक्त हुन्छ। हामी के सोच्दछौँ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण छ, तर त्यस सोचाइलाई व्यवहारमा कसरी उतार्छौँ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। अनुशासन, समयपालन, नम्रता, जिम्मेवारी, सहकार्य, सहिष्णुता र इमानदारीजस्ता गुणहरू विचारका व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्।कसैले आफूलाई सहयोगी व्यक्ति ठान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। आवश्यक समयमा अरूलाई सहयोग गर्ने व्यवहारले मात्र त्यो धारणा प्रमाणित गर्छ। त्यसैगरी, आफू अनुशासित छु भन्ने विश्वासभन्दा नियमित रूपमा समयको सम्मान गर्ने बानी बढी अर्थपूर्ण हुन्छ। व्यक्तित्व भाषणले होइन, दोहोरिइरहने व्यवहारले निर्माण हुन्छ।

यही कारणले साना व्यवहारको ठूलो महत्व हुन्छ। अरूलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गर्नु, आलोचना सुन्न सक्नु, आफ्नो जिम्मेवारी समयमै पूरा गर्नु, कमजोर व्यक्तिप्रति संवेदनशील हुनु र सार्वजनिक जीवनमा मर्यादा कायम राख्नुजस्ता सामान्य देखिने व्यवहारहरूले नै व्यक्तित्वको वास्तविक स्वरूप निर्माण गर्छन्।

दृष्टिकोण, सोचाइ र व्यवहारलाई अलग–अलग संरचनाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यी तीनबीच निरन्तर अन्तर्क्रिया हुन्छ। दृष्टिकोणले सोचाइलाई प्रभावित गर्छ, सोचाइले व्यवहारलाई निर्देशित गर्छ, व्यवहारले परिणाम सिर्जना गर्छ र परिणामले पुनः दृष्टिकोणलाई बलियो वा कमजोर बनाउन सक्छ।उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थीले “म कठिन विषय पनि सिक्न सक्छु” भन्ने दृष्टिकोण निर्माण गर्‍यो भने उसको सोचाइ चुनौतीतर्फ उन्मुख हुन सक्छ। त्यसपछि ऊ नियमित अध्ययन गर्छ, प्रश्न सोध्छ, अभ्यास गर्छ र गल्तीबाट सिक्छ। सुधारिएको परिणामले उसको आत्मविश्वास बढाउँछ। आत्मविश्वासले फेरि सकारात्मक दृष्टिकोणलाई बलियो बनाउँछ। यसरी एउटा रचनात्मक चक्र निर्माण हुन्छ।

यसको विपरीत, “म सक्दिनँ” भन्ने स्थायी मानसिकता विकास भयो भने व्यक्ति प्रयास गर्नुअघि नै पछि हट्न सक्छ। प्रयास कम हुन्छ, परिणाम कमजोर हुन्छ र कमजोर परिणामले उसको नकारात्मक विश्वासलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। यसरी नकारात्मक मानसिक चक्र निर्माण हुन सक्छ।त्यसैले व्यक्तित्व विकासका लागि व्यवहार परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन। व्यवहारको पछाडि रहेको सोचाइ र सोचाइको पछाडि रहेको दृष्टिकोणलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ।

व्यक्तित्व विकासमा असफलताको व्याख्या महत्वपूर्ण हुन्छ। असफलतालाई आफ्नो सम्पूर्ण क्षमताको अन्तिम प्रमाण मान्ने व्यक्ति निराश हुन सक्छ। तर असफलतालाई प्रतिक्रिया, अनुभव र सुधारको स्रोतका रूपमा ग्रहण गर्ने व्यक्तिले त्यसबाट नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ।यसको अर्थ असफलतालाई सामान्यीकरण गर्नु होइन। बरु असफलताको कारण पहिचान गर्नु, कमजोरी स्वीकार गर्नु, रणनीति परिवर्तन गर्नु र पुनः प्रयास गर्नु हो। यसले व्यक्तिमा दृढता, धैर्य र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्छ।

जीवनमा सफलता सफल परिणामहरूको संग्रह मात्र होइन। असफलतापछि आफूलाई पुनर्गठित गर्न सक्ने क्षमताले पनि व्यक्तित्वको गहिराइ निर्धारण गर्छ। भाँचिएको अनुभवबाट सिकेर अझ परिपक्व भएर उठ्नु आत्मविकासको महत्वपूर्ण पक्ष हो।व्यक्तिको दृष्टिकोणले उसको व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्धलाई पनि प्रभावित गर्छ। अरूको दृष्टिकोणलाई सम्मान गर्न नसक्ने व्यक्ति संवादमा कठोर हुन सक्छ। आफ्नै विचारलाई मात्र सत्य ठान्ने प्रवृत्तिले असहिष्णुता बढाउन सक्छ। यसको विपरीत, फरक विचारलाई सुन्न सक्ने क्षमता सामाजिक परिपक्वताको संकेत हो।

सहिष्णुता भनेको सबै विचारसँग सहमत हुनु होइन। असहमतिको अवस्थामा पनि व्यक्तिको सम्मान कायम राख्नु हो। लोकतान्त्रिक समाजमा यस्तो दृष्टिकोणको विशेष महत्व हुन्छ। संवाद, सहकार्य र सामाजिक विश्वासको आधार नै फरक विचारलाई सम्मानपूर्वक व्यवस्थापन गर्ने संस्कार हो।परिवार, कार्यस्थल र समाजमा पनि सकारात्मक दृष्टिकोणले विश्वास निर्माण गर्न सहयोग गर्छ। सम्मानपूर्ण भाषा, जिम्मेवार व्यवहार र सहकार्यको भावना भएका व्यक्तिहरूले सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा सहअस्तित्वतर्फ लैजान सक्छन्।

शिक्षाको उद्देश्य केवल सूचना र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु होइन। शिक्षाले व्यक्तिको सोच्ने तरिका, प्रश्न गर्ने क्षमता, विवेक, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास गर्नुपर्छ। त्यसैले विद्यालयीय शिक्षामा विषयगत ज्ञानसँगै दृष्टिकोण निर्माणको पक्षलाई पनि महत्व दिन आवश्यक हुन्छ।

विद्यार्थीलाई “सही उत्तर” मात्र सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन। उसलाई प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, प्रमाण खोज्न, फरक विचार सुन्न र आफ्नै निष्कर्ष पुनर्विचार गर्न पनि सिकाउनुपर्छ। यस्तो शिक्षाले अनुकरण गर्ने मानिसभन्दा विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्ने नागरिक निर्माण गर्छ।त्यसैगरी, गल्तीलाई केवल दण्डको विषय बनाउनुको सट्टा सिकाइको अवसर बनाउने शैक्षिक वातावरणले विद्यार्थीमा आत्मविश्वास र जिम्मेवारी दुवै विकास गर्न सक्छ। व्यक्तित्व निर्माणको आधारमा ज्ञान, चरित्र र व्यवहारबीचको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

सकारात्मक सोचाइको वास्तविक परीक्षा व्यवहारमा हुन्छ। राम्रो सोच राख्नु सजिलो हुन सक्छ; त्यसअनुसार निरन्तर व्यवहार गर्नु कठिन हुन्छ। यही ठाउँमा आत्मअनुशासनको आवश्यकता पर्छ।समयको सदुपयोग, नियमित अध्ययन, शारीरिक सक्रियता, स्वस्थ जीवनशैली, कामप्रतिको प्रतिबद्धता र भावनात्मक नियन्त्रणजस्ता अभ्यासले व्यक्तित्वलाई क्रमशः परिष्कृत गर्छन्। आत्मअनुशासन बाह्य नियन्त्रणबाट उत्पन्न हुने कुरा होइन। आफ्नो लक्ष्य र मूल्यप्रति व्यक्तिले स्वयं स्वीकार गरेको जिम्मेवारीबाट यसको विकास हुन्छ।

क्षणिक इच्छा र दीर्घकालीन उद्देश्यबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्ने क्षमता नै आत्मअनुशासनको सार हो। आजको सुविधा त्यागेर भोलिको उपलब्धिका लागि काम गर्न सक्नु व्यक्तित्वको परिपक्वता हो।व्यक्तित्व विकास कुनै एकपटक सम्पन्न हुने प्रक्रिया होइन। मानिस निरन्तर सिक्छ, बदलिन्छ र पुनः आफूलाई निर्माण गर्छ। त्यसैले व्यक्तित्वलाई स्थिर परिचयका रूपमा भन्दा निरन्तर विकसित हुने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

आत्मरूपान्तरण बाह्य रूप परिवर्तनबाट सुरु हुँदैन। यो सोचाइको परीक्षणबाट सुरु हुन्छ। आफ्ना पूर्वाग्रह पहिचान गर्नु, अहंकार नियन्त्रण गर्नु, आलोचना स्वीकार गर्नु, गल्तीबाट सिक्नु, अरूप्रति संवेदनशील हुनु र जिम्मेवारीपूर्वक व्यवहार गर्नु आत्मरूपान्तरणका आधार हुन्।

मानिसको वास्तविक उचाइ उसको पद, सम्पत्ति वा प्रसिद्धिले मात्र निर्धारण गर्दैन। कठिन अवस्थामा उसको संयम, अधिकार प्राप्त हुँदा उसको विनम्रता, असहमतिको अवस्थामा उसको सहिष्णुता र अरूको दुःखप्रति उसको संवेदनशीलताले पनि उसको व्यक्तित्वको मूल्य निर्धारण गर्छ।

दृष्टिकोण, सोचाइ, व्यवहार र व्यक्तित्वबीचको सम्बन्ध मानव विकासको महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक आधार हो। दृष्टिकोणले सोचाइलाई दिशा दिन्छ, सोचाइले व्यवहारलाई आकार दिन्छ र व्यवहारले व्यक्तित्वको सार्वजनिक रूप निर्माण गर्छ। यस प्रक्रियामा प्राप्त अनुभवहरूले पुनः हाम्रो दृष्टिकोणलाई प्रभावित गर्छन्। त्यसैले व्यक्तित्व विकासलाई कुनै एक गुण प्राप्त गर्ने विषयका रूपमा होइन, निरन्तर आत्मसमीक्षा र आत्मपरिष्कारको प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

सकारात्मक दृष्टिकोणले जीवनका कठिनाइलाई नकार्दैन; तिनलाई अर्थपूर्ण ढङ्गले सामना गर्ने क्षमता विकास गर्छ। परिपक्व सोचाइले भावनालाई विवेकसँग जोड्छ। अनुशासित व्यवहारले विचारलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्छ। र निरन्तर आत्मचिन्तनले व्यक्तित्वलाई परिष्कृत बनाउँदै लैजान्छ।मानिसले संसारलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो इच्छाअनुसार परिवर्तन गर्न नसक्ला, तर संसारप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण, आफ्ना विचार र आफ्ना प्रतिक्रियालाई परिष्कृत गर्न सक्छ। यही आन्तरिक परिवर्तनबाट व्यवहारमा सुधार आउँछ, सम्बन्धमा मधुरता बढ्छ, जिम्मेवारीबोध गहिरिन्छ र व्यक्तित्वमा परिपक्वता विकसित हुन्छ।

जीवनको वास्तविक रूपान्तरण बाहिरबाट सुरु भएर भित्र पुग्ने प्रक्रिया होइन; धेरैपटक त्यो भित्रबाट सुरु भएर बाहिर अभिव्यक्त हुने यात्रा हो। दृष्टिकोण बदलिन्छ भने सोचाइ बदलिन्छ, सोचाइ बदलिन्छ भने व्यवहार बदलिन्छ, र व्यवहार बदलिँदा व्यक्तित्वको स्वरूप बदलिन्छ। यही आत्मपरिष्कारको निरन्तर यात्राले व्यक्तिलाई केवल सफल होइन, सार्थक र जिम्मेवार मानव बन्नेतर्फ अग्रसर गराउँछ।