तोमनाथ उप्रेती:

मानव सभ्यताको विकास ज्ञान, आविष्कार र भौतिक उपलब्धिहरूको इतिहास हो। यो चेतना, विवेक, नैतिकता र आत्मबोधको निरन्तर अन्वेषण पनि हो। मानिसले बाह्य संसारका रहस्यहरू उद्घाटन गर्दै जति उन्नति गरेको छ, त्यति नै आफ्नो आन्तरिक अस्तित्वलाई बुझ्ने जिज्ञासा पनि विकसित गरेको छ। विज्ञानले प्रकृतिका नियमहरू पहिचान गरेको छ। दर्शनले अस्तित्वका आधारभूत प्रश्नहरू उठाएको छ। अध्यात्मले आत्मबोध र जीवनको अर्थ खोजेको छ। नैतिक ज्ञानले मानिसलाई आफ्नो ज्ञान, शक्ति र कर्मको उत्तरदायित्वबोध गराएको छ। यी ज्ञानपरम्पराको सार्थक संवादबाट मानव चेतनाको विज्ञान र विज्ञानको नैतिक चेतनासम्बन्धी समृद्ध विमर्श जन्मिन्छ। यो विमर्श मानवताको भविष्य, सभ्यताको दिशा र प्रगतिको वास्तविक अर्थसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ।

मानव चेतना अनुभव, अनुभूति, आत्मबोध, स्मृति, ध्यान, चिन्तन र आत्मजागरूकताको जटिल समष्टि हो। मानिसले संसारको अर्थ पनि निर्माण गर्छ। ऊ  घटनामा मात्र प्रतिक्रिया जनाउँदैन, आफ्ना प्रतिक्रियाको मूल्याङ्कनसमेत गर्न सक्छ। यही आत्मपरक क्षमताले मानिसलाई नैतिक प्रश्नहरू उठाउन, निर्णयको औचित्य परीक्षण गर्न र आफ्नो व्यवहारमा सुधार ल्याउन सक्षम बनाउँछ। चेतनाको विज्ञानले यिनै मानसिक तथा संज्ञानात्मक प्रक्रियाहरूको अध्ययन गर्छ। न्युरोसाइन्स, मनोविज्ञान र संज्ञानात्मक विज्ञानले मस्तिष्क, अनुभूति, भावना तथा निर्णय प्रक्रियाबीचका सम्बन्धहरूलाई वैज्ञानिक पद्धतिबाट बुझ्ने प्रयास गर्छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बौद्धिक कार्यहरूको अनुकरण र स्वचालनसम्बन्धी नयाँ सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ। तथापि, बौद्धिक कार्यको अनुकरण र व्यक्तिपरक चेतनाको वास्तविक अनुभूति एउटै कुरा हुन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन। यही भिन्नताले चेतनासम्बन्धी वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई अझ गहन र विनम्र बनाउँछ।

विज्ञानको महानता  अज्ञातलाई ज्ञात बनाउने क्षमतामा मात्र सीमित छैन। यसको वास्तविक गरिमा सत्यको खोजप्रतिको निष्ठा, प्रमाणप्रतिको सम्मान र आफ्ना निष्कर्षलाई पुनः परीक्षण गर्न सक्ने बौद्धिक विनम्रतामा पनि निहित छ। वैज्ञानिक चेतनाले स्थापित मान्यतालाई प्रश्न गर्न सिकाउँछ। यसले तथ्य र विश्वासबीच भेद गर्न, प्रमाण र अनुमानको सीमा पहिचान गर्न तथा त्रुटिबाट सिक्न प्रेरित गर्छ। तर वैज्ञानिक ज्ञानले कुनै कार्य गर्न सकिने कुरा प्रमाणित गरे पनि त्यो कार्य गर्नु नैतिक रूपमा उचित छ भन्ने स्वतः प्रमाणित गर्दैन। यहीँ नैतिक ज्ञानको महत्त्व प्रकट हुन्छ। नैतिक चेतनाले विज्ञानलाई मानव मर्यादा, न्याय, करुणा, उत्तरदायित्व र सार्वजनिक हितका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ। यस अर्थमा विज्ञानले हामीलाई के सम्भव छ भन्ने बुझाउँछ भने नैतिक विवेकले के उचित छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। यी दुईबीचको सन्तुलन नै जिम्मेवार प्रगतिको आधार हो।

मानव इतिहासमा विज्ञान र अध्यात्मले ज्ञानका भिन्न तर संवादयोग्य आयामहरूलाई प्रतिनिधित्व गरेका छन्। विज्ञानले अवलोकन, प्रयोग, प्रमाण र परीक्षणका माध्यमबाट बाह्य संसारका नियमहरू बुझ्ने प्रयत्न गरेको छ। अध्यात्मले आत्मानुशासन, ध्यान, आत्मचिन्तन र अनुभूतिका माध्यमबाट आन्तरिक जीवनको गहिराइ अन्वेषण गरेको छ। यी दुवैको अध्ययन पद्धति र दाबीको प्रकृति समान छैन। त्यसैले अध्यात्मका सबै दार्शनिक मान्यतालाई वैज्ञानिक निष्कर्षका रूपमा स्वीकार गर्न मिल्दैन। तथापि, आत्मसंयम, करुणा, मानसिक स्थिरता र जीवनको अर्थसम्बन्धी आध्यात्मिक चिन्तनले मानव जीवनका महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू उजागर गर्छ। त्यस्ता अभ्यासबाट उत्पन्न हुने केही मनोवैज्ञानिक प्रभावलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानले परीक्षण गर्न सक्छ। यसरी प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान र खुला दार्शनिक संवादले एकअर्कालाई समृद्ध बनाउन सक्छन्। ज्ञानको यस्तो सहयात्रा नै बौद्धिक उदारता र विवेकपूर्ण समन्वयको सुन्दर उदाहरण हो।

उपनिषद्को आत्मअन्वेषण, बुद्ध दर्शनको सम्यक् दृष्टि, योग परम्पराको चित्तवृत्ति निरोध र गीताको निष्काम कर्मले मानव चेतनाको नैतिक तथा आध्यात्मिक पक्षलाई  महत्त्व दिएका छन्। यी परम्पराहरूले मानिसलाई आफ्नो मन, इच्छा, आसक्ति र व्यवहारको सूक्ष्म निरीक्षण गर्न प्रेरित गर्छन्। भागवद्गीताको कर्मयोगले फलप्रतिको अनावश्यक आसक्तिबाट मुक्त भई कर्तव्यनिष्ठ कर्म गर्न सिकाउँछ। बुद्ध दर्शनको करुणा र सजगताले दुःखको पहिचान तथा संवेदनशील आचरणमा जोड दिन्छ। यस्ता शिक्षालाई आधुनिक विज्ञानका निष्कर्षसँग यान्त्रिक रूपमा समान ठहर गर्नु उचित हुँदैन। तर आत्मनिरीक्षण, भावनात्मक संयम र परोपकारी व्यवहारजस्ता विषयमा तिनले अर्थपूर्ण संवादको सम्भावना प्रदान गर्छन्। आध्यात्मिक ज्ञानको मानवीय मूल्य त्यसको अन्धस्वीकारमा होइन, विवेकपूर्ण अभ्यास र जीवनोपयोगी रूपान्तरणमा निहित हुन्छ।

आजको वैज्ञानिक युगले मानव सभ्यतालाई अभूतपूर्व उपलब्धिहरू प्रदान गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैवप्रविधि, अन्तरिक्ष अन्वेषण, चिकित्सा विज्ञान र डिजिटल सञ्चारले मानवीय क्षमताको क्षितिज विस्तार गरेका छन्। रोगको पहिचान, ज्ञानको पहुँच, उत्पादनको वृद्धि र सार्वजनिक सेवाको प्रभावकारितामा विज्ञानले उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ। तथापि, भौतिक सुविधाको विस्तारले मात्र मानव सन्तुष्टि र सामाजिक सद्भाव सुनिश्चित गर्दैन। प्रविधिको तीव्र विकाससँगै एकान्तता, मानसिक दबाब, सूचनाको दुरुपयोग, सामाजिक विभाजन र पर्यावरणीय असन्तुलनजस्ता चुनौती पनि देखा परेका छन्। यी सबै समस्यालाई चेतनाको अभावबाट मात्र उत्पन्न भएको मान्न सकिँदैन। तिनका आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक र संस्थागत कारणसमेत छन्। तर तिनको समाधानमा मानवीय विवेक, उत्तरदायित्व र नैतिक चेतनाको भूमिका अस्वीकार गर्न सकिँदैन। यसैले आधुनिक प्रगतिलाई उपलब्धिको परिमाणबाट मात्र होइन, त्यसले मानव जीवनमा सिर्जना गरेको गुणात्मक परिवर्तनबाट पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

चेतनाको विज्ञान र विज्ञानको नैतिक चेतनाबीचको सम्बन्धलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले अझ सान्दर्भिक बनाएको छ। आजका बुद्धिमान् प्रणालीहरूले विशाल तथ्याङ्क विश्लेषण गर्न, जटिल समस्या समाधान गर्न र निर्णय प्रक्रियामा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। तर कुनै प्रणालीले प्रभावकारी गणना गर्न सक्नु र त्यसले मानवीय अर्थमा नैतिक विवेक राख्नु फरक विषय हुन्। प्रविधिको प्रयोगमा पूर्वाग्रह, गोपनीयताको उल्लङ्घन, उत्तरदायित्वको अस्पष्टता र मानवीय स्वायत्ततामाथिको जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्नुपर्छ। प्रविधिको विकाससँगै त्यसको पारदर्शिता, निष्पक्षता र मानवकेन्द्रित उपयोग सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ। यसका लागि वैज्ञानिक दक्षतासँगै नैतिक संवेदनशीलता, संस्थागत उत्तरदायित्व र मानवीय मूल्यको सम्मान अपरिहार्य हुन्छ। विज्ञानको वास्तविक उपलब्धि मानिसलाई केवल शक्तिशाली बनाउनुमा होइन, उसलाई अझ जिम्मेवार, स्वतन्त्र र विवेकशील बनाउनुमा पनि निहित छ।

नैतिक ज्ञानको मूल आधार मानव मर्यादाको सम्मान हो। सत्यनिष्ठा, न्याय, करुणा, सहिष्णुता, समानता र उत्तरदायित्व यसका जीवन्त अभिव्यक्ति हुन्। नैतिकता उपदेशको मात्र विषय होइन। यो दैनिक निर्णय, सामाजिक व्यवहार र सार्वजनिक जिम्मेवारीमा अभिव्यक्त हुने जीवनपद्धति हो। मानिसको ज्ञान तब सार्थक हुन्छ, जब त्यसले अरूको दुःख बुझ्ने संवेदनशीलता विकास गर्छ। उसको सफलता तब प्रशंसनीय हुन्छ, जब त्यसले सामूहिक हितमा योगदान पुर्‍याउँछ। उसको स्वतन्त्रता तब परिपक्व हुन्छ, जब त्यसले अरूको अधिकार र मर्यादालाई सम्मान गर्छ। यस दृष्टिले नैतिक चेतना ज्ञानको बाह्य आभूषण होइन, त्यसको मानवीय आत्मा हो। नैतिक विवेकविहीन ज्ञानले शक्ति बढाउन सक्छ, तर त्यस शक्तिको न्यायोचित प्रयोग सुनिश्चित गर्न सक्दैन।

विज्ञान र अध्यात्मको समन्वयको प्रश्नमा सन्तुलित दृष्टिकोण अझ आवश्यक छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले परीक्षणयोग्य प्रमाणलाई आधार बनाउँछ। आध्यात्मिक परम्पराले प्रायः आत्मानुभूति, मूल्यबोध र अस्तित्वसम्बन्धी प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्छ। यी दुवै क्षेत्रका योगदानलाई सम्मान गर्नुको अर्थ तिनका पद्धतिगत भिन्नता मेटाउनु होइन। बरु, तिनको विशिष्टता पहिचान गर्दै साझा मानवीय प्रश्नमा संवाद स्थापित गर्नु हो। अल्बर्ट आइन्स्टाइनका विचारमा विज्ञान र धर्मको सम्बन्धबारे व्यक्त भएका धारणाहरूले पनि यस विषयमा व्यापक बौद्धिक बहसलाई प्रेरित गरेका छन्। तथापि, उनको नाममा प्रचलित प्रत्येक कथनलाई प्रमाणित वैज्ञानिक निष्कर्ष वा सर्वमान्य दार्शनिक सहमति मान्नु उचित हुँदैन। वैज्ञानिक सत्यको परीक्षण र आध्यात्मिक अनुभूतिको व्याख्या आ–आफ्ना आधारमा हुनुपर्छ। तिनको सार्थक सहकार्य विवेक, स्वतन्त्र चिन्तन र पारस्परिक सम्मानबाट सम्भव हुन्छ।

शिक्षा मानव चेतना र नैतिक ज्ञानको विकास गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। शिक्षाले विद्यार्थीलाई सूचना ग्रहण गर्ने क्षमता मात्र होइन, प्रश्न गर्ने, विश्लेषण गर्ने, सहानुभूति राख्ने र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने सामर्थ्य पनि प्रदान गर्नुपर्छ। विद्यालयमा वैज्ञानिक प्रयोगसँगै नैतिक विमर्श, आत्मचिन्तन, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई उचित स्थान दिन सकिन्छ। ध्यान वा आत्मचिन्तनका अभ्यासलाई पनि स्वैच्छिक, समावेशी र प्रमाणप्रति खुला दृष्टिकोणका साथ प्रस्तुत गर्नुपर्छ। शिक्षाको उद्देश्य कुनै एक धार्मिक वा दार्शनिक मान्यता थोपर्नु होइन। यसको उद्देश्य स्वतन्त्र, तर्कशील, संवेदनशील र उत्तरदायी नागरिक निर्माण गर्नु हो। यस्तो शिक्षाले ज्ञानलाई जीवनसँग जोड्छ र बौद्धिक क्षमतालाई मानवीय गरिमासँग अभिन्न बनाउँछ।

यस सन्दर्भमा सार्वजनिक प्रशासन र शासन व्यवस्थामा नैतिक चेतनाको महत्त्व अझ व्यापक छ। सार्वजनिक पद केवल अधिकार प्रयोग गर्ने अवसर होइन, नागरिकप्रतिको विश्वास र उत्तरदायित्व वहन गर्ने पवित्र दायित्व हो। वैज्ञानिक तथ्याङ्क, डिजिटल प्रणाली र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले प्रशासनिक निर्णयलाई प्रमाणमा आधारित, छरितो र प्रभावकारी बनाउन सक्छन्। तर प्रविधिले मात्र निष्पक्षता, इमानदारी र नागरिकमैत्री व्यवहार सुनिश्चित गर्दैन। त्यसका लागि सेवाप्रदायकमा नैतिक विवेक, संस्थामा पारदर्शिता र शासन प्रणालीमा उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। जब प्रशासनिक ज्ञान जनहित, न्याय र मानवीय संवेदनासँग जोडिन्छ, तब सार्वजनिक सेवा केवल प्रक्रियागत दायित्वमा सीमित रहँदैन। त्यो नागरिकको सम्मान, विश्वास र राज्यप्रतिको अपनत्व अभिवृद्धि गर्ने माध्यम बन्छ। यस अर्थमा नैतिक चेतना सुशासनको अमूर्त आदर्श मात्र होइन, संस्थागत विश्वसनीयताको आधार पनि हो।

मानव चेतनाको विकासमा आत्मबोध र आत्मानुशासनको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। मानिसले आफ्नो विचार, भावना, इच्छा र व्यवहारलाई निष्पक्ष रूपमा निरीक्षण गर्न सक्नु नै नैतिक परिपक्वताको आरम्भ हो। आत्मचिन्तनले आफ्ना सीमाहरू पहिचान गर्न, त्रुटि स्वीकार गर्न र व्यवहार सुधार गर्न प्रेरित गर्छ। यसले अहंकारको स्थानमा विनम्रता, प्रतिस्पर्धाको स्थानमा सहकार्य र स्वार्थको स्थानमा सेवाभाव विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। तथापि, आत्मबोधको दाबीलाई मात्र नैतिकताको प्रमाण मान्न सकिँदैन। व्यक्तिको वास्तविक चेतना उसको व्यवहार, निर्णय र अरूप्रतिको संवेदनशीलताबाट पनि अभिव्यक्त हुन्छ। जब आन्तरिक बोध बाह्य आचरणमा रूपान्तरित हुन्छ, तब नैतिक ज्ञान जीवन्त बन्छ। यही रूपान्तरणले व्यक्तिलाई आत्मकेन्द्रित अस्तित्वबाट उत्तरदायी सामाजिक नागरिकतर्फ उन्मुख गराउँछ।

वर्तमान विश्वले सामना गरिरहेका जलवायु परिवर्तन, युद्ध, असमानता, प्रविधिजन्य जोखिम र सामाजिक विखण्डनजस्ता चुनौतीले ज्ञानको मानवीय उद्देश्यबारे पुनर्विचार गर्न आह्वान गरेका छन्। यी जटिल समस्याको समाधानका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रभावकारी नीति, संस्थागत क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छन्। साथै, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, साझा भविष्यप्रतिको उत्तरदायित्व र मानव समुदायबीचको सहानुभूति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। चेतनाको विज्ञानले मानिसको व्यवहार, निर्णय र अनुभूतिका आधारहरू बुझ्न सहयोग गर्छ। नैतिक ज्ञानले ती बुझाइलाई न्यायपूर्ण र उत्तरदायी कार्यमा रूपान्तरण गर्ने प्रेरणा दिन्छ। यसरी वैज्ञानिक अनुसन्धान र नैतिक विवेकको सहकार्यले प्रगतिलाई केवल आर्थिक वा प्राविधिक उपलब्धिको विषयबाट मानव कल्याण, सामाजिक न्याय र पर्यावरणीय सन्तुलनको व्यापक दृष्टिकोणमा विस्तार गर्छ।

मानव चेतनाको विज्ञान र नैतिक ज्ञान मानव सभ्यताको आत्मसमीक्षा र भविष्यदृष्टिसँग सम्बन्धित गहन चिन्तन हो। यसले विज्ञानलाई अस्वीकार गर्दैन, न त अध्यात्मलाई परीक्षणको सीमाभन्दा बाहिर राखेर अन्धस्वीकार गर्न आग्रह गर्छ। बरु, यसले प्रमाणमा आधारित ज्ञान, स्वतन्त्र चिन्तन, आत्मबोध र नैतिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलित सम्बन्धको खोजी गर्छ। विज्ञानले मानव क्षमताको विस्तार गरोस्। नैतिक ज्ञानले त्यस क्षमताको न्यायोचित दिशा सुनिश्चित गरोस्। चेतनाले ज्ञानलाई विवेकशील बनाओस्। विवेकले कर्मलाई मानवीय बनाओस्। यही समन्वयमा सभ्यताको वास्तविक उन्नति निहित छ। ज्ञानको सर्वोच्च उपलब्धि केवल ब्रह्माण्डका रहस्य उद्घाटन गर्नु होइन, आफू र आफ्नो समाजप्रति अझ जिम्मेवार बन्न सक्नु पनि हो। जब वैज्ञानिक प्रज्ञा मानवीय करुणासँग, बौद्धिक स्वतन्त्रता नैतिक उत्तरदायित्वसँग र भौतिक समृद्धि आन्तरिक परिपक्वतासँग जोडिन्छ, तब मानव विकासले आफ्नो व्यापकतम अर्थ प्राप्त गर्छ। यस्तो चेतनशील, विवेकपूर्ण र करुणामय सभ्यताको निर्माण नै विज्ञानको मानवीय प्रयोजन र नैतिक ज्ञानको सर्वोच्च अभिप्राय हो।

(तोमनाथ उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन्।)