दशैँ नेपाली समाजको प्रमुख चाड हो। यो केवल टीका, जमरा, आशीर्वाद र भेटघाटको पर्व मात्र होइन, परिवार तथा आफन्तसँग बसेर मिठा परिकार खाने, खुसी साटासाट गर्ने र लामो समयपछि भेटघाट गर्ने अवसर पनि हो। दशैँमा घरघरमा खसी, बोका, कुखुरा, राँगा वा अन्य मासुका परिकार पाक्छन्। सेलरोटी, अचार, खीर, पुरी, मिठाई, फलफूल तथा विभिन्न परिकारले भान्सा भरिन्छन्। पाहुना आउने–जाने क्रम चलिरहन्छ र एक घरबाट अर्को घरमा टीका लगाउन जाँदा खानेकुराको निम्तो पनि उत्तिकै हुन्छ।
तर चाडपर्वको रमाइलोमा खानपानको सन्तुलन बिग्रन सक्छ। सामान्य दिनभन्दा धेरै मासु खाने, एकैपटक पेटभरि खाना खाने, लगातार तारेका परिकार सेवन गर्ने, पानी कम पिउने र शारीरिक गतिविधि घटाउने बानीले अपच, पेट फुल्ने, कब्जियत, अम्लपित्त तथा रगतमा चिनी र बोसोको मात्रा बढ्ने समस्या निम्त्याउन सक्छ। पहिलेदेखि मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मिर्गौला, मुटु वा पाचनसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा अझ बढी ध्यान दिनुपर्छ।
त्यसो भए दशैँमा के खाने? मासु कति खाने? सेलरोटी, मिठाई र अचारबाट टाढै बस्नुपर्छ कि पर्दैन? एकै दिन धेरै परिकार खाँदा के हुन्छ? दशैँमा स्वाद पनि लिन र स्वास्थ्य पनि जोगाउन के गर्न सकिन्छ?
यी प्रश्नको जवाफ बुझ्न सबैभन्दा पहिले दशैँको खानपानलाई निषेधभन्दा पनि सन्तुलनको दृष्टिले हेर्न आवश्यक छ। कुनै एउटा परिकारलाई सबैका लागि पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुभन्दा त्यसको मात्रा, पकाउने तरिका, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र दिनभरि खाइने अन्य खानेकुरालाई ध्यान दिनु उपयोगी हुन्छ।
१. दशैँ भनेको के हो?
खानपानसँग यसको सम्बन्ध किन छ? दशैँलाई असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयका रूपमा मनाइन्छ। हिन्दू परम्परामा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गसँग यो पर्व जोडिएको छ। दसैँका दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने, आफन्त भेट्ने तथा परम्परागत परिकार खाने चलन छ।
नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधताअनुसार दशैँका खानपान पनि फरक हुन्छन्। कतै खसीको मासु मुख्य परिकार हुन्छ भने कतै कुखुरा, माछा, च्याउ, दाल, तरकारी र अन्य परिकारलाई प्राथमिकता दिइन्छ। सेलरोटी, खीर, अचार, फलफूल र मिठाई पनि धेरै घरमा खाने गरिन्छ।
समस्या दशैँमा मासु वा मिठाई खानु होइन। समस्या भनेको शरीरलाई आवश्यकभन्दा धेरै खाने, अस्वस्थकर तरिकाले पकाउने र लगातार खानपान गरिरहने बानी हो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले पनि स्वस्थ खानपानका लागि विविधता, सन्तुलन, पर्याप्तता र संयमलाई महत्त्व दिएको छ।
२. दशैँमा के खाने? यी परिकारलाई प्राथमिकता दिनुहोस्:
दाल, भात र तरकारी:
दशैँमा मासुका परिकार खाए पनि दाल, भात, साग र तरकारीलाई खानाबाट हटाउनु हुँदैन। दालबाट प्रोटिन तथा अन्य पोषक तत्त्व प्राप्त हुन्छन् भने सागसब्जीबाट भिटामिन, खनिज र रेसायुक्त पदार्थ पाइन्छन्। भात वा रोटी शरीरलाई ऊर्जा दिने स्रोत हुन्।
मासु:
मासु प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ प्राप्त गर्ने स्रोत हुन सक्छ। तर सकेसम्म देखिने बोसो हटाएर पकाएको मासु रोज्नुहोस्। मासुमा धेरै तेल, घिउ वा बोसो थपेर पकाउनुभन्दा कम तेलमा झोलिलो वा उमालेर पकाउनु उपयुक्त हुन्छ।
फलफूल:
स्याउ, सुन्तला, अम्बा, केरा, मेवा र मौसमअनुसार उपलब्ध फलफूल खानुहोस्। फलफूलले रेसा, भिटामिन र खनिज प्रदान गर्छन्। जुसभन्दा साबुत फल खानु राम्रो विकल्प हो।
हरियो सागसब्जी:
रायोको साग, पालुङ्गो, बन्दा, काउली, फर्सी, लौका, काँक्रो र अन्य मौसमी तरकारी खानामा समावेश गर्न सकिन्छ।
दही र अन्य दुग्धजन्य परिकार:
दही तथा दूधबाट प्रोटिन र क्याल्सियम प्राप्त हुन्छ। तर धेरै चिनी मिसाइएको वा अत्यधिक बोसो भएको परिकारको मात्रा भने ध्यान दिनुपर्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले १० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति र वयस्कलाई दैनिक कम्तीमा ४०० ग्राम फलफूल तथा तरकारी सेवन गर्ने लक्ष्य राख्न सुझाएको छ। यसलाई दशैँमा मात्र होइन, नियमित जीवनशैलीमै समावेश गर्नु उपयोगी हुन्छ।
३. दशैँमा मासु कति खाने? सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न:
दशैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको सम्झनामा मासुका परिकार आउँछन्। कतिपय घरमा एकै दिनमा बिहान, दिउँसो र बेलुका मासु खाने चलन हुन्छ। पाहुना लाग्दा पनि मासु थपिदिने गरिन्छ। तर शरीरलाई आवश्यकभन्दा धेरै मासु खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैन।
स्वस्थ वयस्कका लागि सामान्य भोजनमा पकाएको मासु करिब ७५–१०० ग्राम जति राख्नुलाई व्यावहारिक सुरुआती मात्रा मान्न सकिन्छ। यो सबै व्यक्तिका लागि अनिवार्य वा निश्चित चिकित्सकीय सीमा भने होइन। शरीरको आकार, शारीरिक गतिविधि, स्वास्थ्य अवस्था र अन्य खानेकुराअनुसार आवश्यकता फरक हुन्छ।
मासु खाने बेला यी कुरा ध्यान दिनुहोस्:
* एकैपटक थालभरि मासु राख्नुभन्दा सानो भागबाट सुरु गर्नुहोस्।
* मासुसँग दाल, तरकारी र सलाद पनि खानुहोस्।
* धेरै बोसो भएको भाग, छाला र अत्यधिक तेलयुक्त झोल कम गर्नुहोस्।
* मासु खाइसकेपछि फेरि मिठाई, सेलरोटी र अन्य परिकार लगातार खाइरहनु पर्दैन।
* दिउँसो धेरै मासु खाएको दिन बेलुकाको खाना हल्का र सन्तुलित बनाउन सकिन्छ।
खसीको मासु कि कुखुराको मासु?
दुवै मासु खान सकिन्छ। कुखुराको बोसो कम भएको भाग छानेर पकाउँदा तुलनात्मक रूपमा कम बोसोयुक्त भोजन बनाउन सकिन्छ। खसीको मासुमा पनि प्रोटिन, आइरन र अन्य पोषक तत्त्व हुन्छन्, तर बोसो भएको भागको मात्रा ध्यान दिनुपर्छ। मासु कुन जनावरको हो भन्ने मात्र होइन, कुन भाग खाइएको छ र कसरी पकाइएको छ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
४. मासु पकाउँदा र खाँदा के कुरामा सावधानी अपनाउने?
दशैँमा मासु किनेर घरमा ल्याएपछि त्यसलाई सुरक्षित रूपमा भण्डारण र पकाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। धेरै दिनसम्म मासु बाहिरै राख्ने, काँचो र पाकेको मासु एउटै भाँडामा राख्ने वा राम्ररी नपकाई खाने बानीले खाद्यजन्य रोगको जोखिम बढाउन सक्छ।
ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुरा:
* ताजा र निरीक्षण गरिएको मासु किन्नुहोस्।
* काँचो मासु लामो समय कोठाको तापक्रममा नराख्नुहोस्।
* पकाएको मासु र काँचो मासु छुट्टाछुट्टै राख्नुहोस्।
* मासु भित्रसम्म राम्ररी पाकेको सुनिश्चित गर्नुहोस्।
* बाँकी मासु चाँडै चिस्याएर फ्रिजमा राख्नुहोस् र पुनः खाँदा राम्ररी तताउनुहोस्।
* मासु पकाउँदा आवश्यकताभन्दा धेरै तेल, घिउ र नुन नथप्नुहोस्।
विशेषगरी गर्मी वा सामान्य कोठाको तापक्रममा मासु लामो समय खुला राख्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। पकाएको परिकारलाई घण्टौँसम्म भान्सामा छाडिरहनुभन्दा सुरक्षित रूपमा चिसो राख्नु राम्रो हुन्छ।
५. सेलरोटी, पुरी, मिठाई र खीर कति खाने?
दशैँमा मासु मात्र होइन, सेलरोटी, पुरी, खीर, लड्डु, बर्फी, रसबरी र अन्य मिठाईको पनि विशेष महत्त्व हुन्छ। यी परिकार खानै नहुने होइन, तर तिनमा प्रयोग हुने तेल, घिउ र चिनीको मात्रा बुझ्नुपर्छ।
सेलरोटी: चामलको पिठो र चिनी प्रयोग गरेर तेलमा तारिने भएकाले धेरै सेलरोटी एकैपटक खानुभन्दा एउटा सानो वा मध्यम आकारको सेलरोटीबाट सुरु गर्न सकिन्छ। दिनभरि अन्य तारेका परिकार पनि खाइएको छ भने थप मात्रा घटाउनु राम्रो हुन्छ।
पुरी: पुरी तेलमा तारिने भएकाले नियमित रोटीको तुलनामा बढी बोसोयुक्त हुन सक्छ। त्यसैले धेरै पुरी खानुभन्दा थोरै मात्रामा खानुहोस्।
मिठाई: लड्डु, बर्फी, रसबरी र अन्य गुलियो परिकारको सानो भाग रोज्नुहोस्। एउटै भेटघाटमा धेरै प्रकारका मिठाई चाख्दा कुल चिनीको मात्रा बढ्न सक्छ।
खीर: दूध र चामलबाट बन्ने खीरमा चिनी थप्दा ऊर्जा बढ्छ। थोरै चिनी प्रयोग गरेर सानो कटोरीमा खान सकिन्छ।
अचार: अचारमा नुन, तेल र कहिलेकाहीँ चिनी धेरै हुन सक्छ। त्यसैले थोरै मात्रामा खानु उपयुक्त हुन्छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार दैनिक कुल ऊर्जाको १० प्रतिशतभन्दा कम भाग थपिएको वा स्वतन्त्र चिनीबाट आउनुपर्छ; अझ कम राख्दा थप स्वास्थ्य लाभ हुन सक्छ। त्यसैले दशैँमा मिठाई पूर्ण रूपमा त्याग्नुभन्दा मात्रा र आवृत्ति नियन्त्रण गर्नु व्यावहारिक उपाय हो।
६. दशैँमा के नखाने वा कम खाने?
दशैँमा सबै खानेकुरा निषेध गर्न आवश्यक छैन। तर निम्न परिकार र बानीलाई सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ।
* अत्यधिक बोसोयुक्त मासु: देखिने बोसो, छाला र धेरै घिउ वा तेलमा पकाइएको मासु कम खानुहोस्।
* बारम्बार तारेका परिकार: पुरी, धेरै तेलमा तारेको मासु र अन्य तारेका खाजा लगातार नखानुहोस्।
* धेरै चिनी भएका मिठाई: लड्डु, गुलियो पेय, मिठाई र चिनी मिसाइएको चियाको मात्रा घटाउनुहोस्।
* अत्यधिक नुनिलो अचार: धेरै नुन भएका परिकारले दैनिक नुनको मात्रा बढाउन सक्छन्।
* मदिरा: मदिरा नपिउनु सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो। मदिराले निर्णय क्षमता कमजोर पार्न सक्छ र केही स्वास्थ्य समस्याको जोखिम बढाउँछ।
* असुरक्षित वा बासी खाना: गन्ध, स्वाद वा रूप असामान्य भएको खाना नखानुहोस्। खाना सामान्य देखिँदैमा सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन।
* पानीको सट्टा गुलियो पेय: सफ्ट ड्रिङ्क, धेरै चिनी भएको जुस वा सिरपलाई नियमित पानीको विकल्प नबनाउनुहोस्।
नुन, चिनी र अस्वस्थकर बोसो धेरै भएका खानेकुरा सीमित गर्नु स्वस्थ खानपानको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
७. कति खाने र कसरी खाने? थाल मिलाउने सजिलो तरिका:
दशैँमा कति खाने भन्ने कुरा केवल पेट भरियो कि भरिएन भन्ने आधारमा तय गर्नु हुँदैन। थालमा विभिन्न प्रकारका खानेकुराको सन्तुलन मिलाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।
सन्तुलित भोजनको नमुना
आधा थाल — तरकारी र सलाद साग, काउली, बन्दा, फर्सी, काँक्रो वा अन्य मौसमी तरकारी
एक चौथाइ — प्रोटिनयुक्त खाना मासु, माछा, अण्डा वा दाल तथा गेडागुडी।
एक चौथाइ — भात वा रोटी भोक र शारीरिक गतिविधिअनुसार मात्रा मिलाउनुहोस्।
यो सामान्य वयस्कका लागि भोजन मिलाउने नमुना हो, सबै व्यक्तिका लागि निश्चित मात्रा होइन।
खाना खाँदा यी व्यवहार पनि अपनाउनुहोस्:
1. भोक लागेको बेला खानुहोस्, अरूले आग्रह गरेकै कारण पेट भरिएपछि पनि खाइरहनु पर्दैन।
2. बिस्तारै चपाएर खानुहोस्। छिटोछिटो खाँदा शरीरले पेट भरिएको सङ्केत बुझ्न समय पाउन सक्छ।
3. एउटै समयमा धेरै परिकार थुपारेर खानुभन्दा सानो भागमा रोजेर खानुहोस्।
4. पेट भरिएको महसुस भएपछि खाना रोक्नुहोस्।
5. मासु र मिठाई खाइसकेपछि तुरुन्तै अर्को भारी परिकार खाने बानी घटाउनुहोस्।
6. खाना खाएपछि सहज महसुस हुने गरी हल्का हिँडडुल गर्नुहोस्।
८. मधुमेह, उच्च रक्तचाप र मुटुका बिरामीले के ध्यान दिने?
दशैँमा सबै व्यक्तिको खानपान आवश्यकता एउटै हुँदैन। मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मिर्गौला रोग, मुटुरोग वा अन्य दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार खानपान मिलाउनुपर्छ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले: मिठाई, गुलियो पेय, चिनी मिसाइएको खीर र धेरै मात्रामा भात वा सेलरोटी खाँदा रगतमा चिनी बढ्न सक्छ। खानाको मात्रा र समय नियमित राख्नुहोस्। चिकित्सकले दिएको औषधि वा इन्सुलिनको तालिका आफैँ परिवर्तन नगर्नुहोस्।
उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले: धेरै नुन भएको अचार, नुनिलो खाजा र अत्यधिक नुन प्रयोग गरिएका परिकार कम खानुहोस्। WHO ले वयस्कका लागि दैनिक पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सुझाएको छ। यसमा खाना पकाउँदा र टेबलमा थपिने नुनसमेत पर्छ।
मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिले: प्रोटिन, पोटासियम, फस्फोरस र तरल पदार्थको आवश्यकता रोगको अवस्था र उपचारअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले सबैलाई लागू हुने एउटै खानपान नियम अपनाउनुको सट्टा चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाह लिनुहोस्।
मुटुरोग वा उच्च कोलेस्ट्रोल भएका व्यक्तिले: बोसोयुक्त मासु, धेरै घिउ र तेलमा पकाइएका परिकार तथा प्रशोधित मासु सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ।
औषधि नियमित सेवन गर्ने व्यक्तिले चाडपर्वका कारण औषधि छुटाउने वा चिकित्सकको सल्लाहबिना बन्द गर्ने गर्नु हुँदैन।
९. दशैँमा पानी कति पिउने? चिसो पेय कि सादा पानी?
दशैँमा मासु र अन्य परिकारको मात्रा बढ्दा पानी पिउने बानी छुट्न सक्छ। शरीरलाई पानी आवश्यक हुन्छ, तर सबै व्यक्तिलाई एउटै निश्चित मात्रामा पानी चाहिन्छ भन्ने हुँदैन। मौसम, शारीरिक गतिविधि, उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार आवश्यकता फरक पर्छ।
* दिनभरि नियमित रूपमा पानी पिउनुहोस्।
* तिर्खा लाग्दा पानी पिउन नबिर्सनुहोस्।
* धेरै गुलियो पेयलाई पानीको विकल्प नबनाउनुहोस्।
* धेरै मदिरा पिएपछि पानी पिउँदैमा मदिराको असर हट्छ भन्ने नठान्नुहोस्।
* चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्न भनेका व्यक्तिले सोही निर्देशन पालना गर्नुहोस्। सादा पानी सामान्यतया राम्रो विकल्प हो।
१०. दशैँमा व्यायाम र हिँडडुल किन आवश्यक छ?
चाडपर्वमा लामो समय बसेर गफ गर्ने, टेलिभिजन हेर्ने र लगातार खाने बानी बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नियमित शारीरिक गतिविधि कायम राख्नु उपयोगी हुन्छ।
* बिहान वा साँझ आफ्नो क्षमताअनुसार हिँड्नुहोस्।
* खाना खाएपछि सहज रूपमा केही समय हिँडडुल गर्नुहोस्।
* घरायसी काम र पारिवारिक गतिविधिमा सहभागी हुनुहोस्।
* बालबालिकालाई खेल्न र चलायमान रहन प्रोत्साहित गर्नुहोस्।
* भारी भोजन गरेपछि तुरुन्तै कठिन व्यायाम नगर्नुहोस्।
शारीरिक गतिविधिले ऊर्जा खर्च, तौल व्यवस्थापन र समग्र स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउँछ। तर व्यायाम गरेकै आधारमा अत्यधिक खानेकुरा खान मिल्छ भन्ने होइन।
११. दशैँमा पेट बिग्रिए के गर्ने?
धेरै खाने, चिल्लो खाने वा असुरक्षित खाना सेवन गर्दा पेट फुल्ने, अपच, वाकवाकी, पखाला वा पेट दुख्ने समस्या हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा थप भारी खाना खानुभन्दा हल्का, सहन सकिने भोजन र पर्याप्त तरल पदार्थमा ध्यान दिनुहोस्।
पखाला वा बान्ता भए शरीरमा पानीको कमी हुन सक्छ। आवश्यकताअनुसार जीवनजल (ओआरएस) प्रयोग गर्न सकिन्छ। गम्भीर पेट दुखाइ, दिसामा रगत, लगातार बान्ता, उच्च ज्वरो, अत्यधिक कमजोरी वा पिसाब कम हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीको सहायता लिनुपर्छ।
समस्या बारम्बार दोहोरिएमा वा पहिलेदेखि पाचनसम्बन्धी रोग भएमा आफैँ औषधि सेवन गरेर बस्नुको सट्टा चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
2 – मासु राम्ररी पकाएर खानुहोस् र बोसोको मात्रा घटाउनुहोस्।
3 –थालमा दाल, सागसब्जी र फलफूल समावेश गर्नुहोस्।
4– सेलरोटी, पुरी र मिठाई सानो मात्रामा खानुहोस्।
5– अत्यधिक नुन, चिनी र तेलको प्रयोग घटाउनुहोस्।
6– काँचो र पाकेको मासु छुट्टाछुट्टै राख्नुहोस्।
7 – खाना लामो समय खुला वा कोठाको तापक्रममा नराख्नुहोस्।
8– दिनभरि नियमित पानी पिउनुहोस्।
9– हल्का हिँडडुल र शारीरिक गतिविधि कायम राख्नुहोस्।
10– दीर्घरोग भए आफ्नो चिकित्सकीय खानपान योजना पालना गर्नुहोस्।
दशैँमा स्वाद पनि, स्वास्थ्य पनि:
दशैँ परिवारसँग रमाउने, संस्कृति जोगाउने र खुसी साटासाट गर्ने पर्व हो। यस अवसरमा मासु, सेलरोटी, खीर, मिठाई र अन्य परिकारको स्वाद लिनु स्वाभाविक हो। तर चाडपर्वको रमाइलोमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
मासु खाँदैमा स्वास्थ्य बिग्रन्छ भन्ने होइन, न त मिठाई पूर्ण रूपमा त्याग्नैपर्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको कति खाने, कस्तो परिकार रोज्ने, कसरी पकाउने र दिनभरि खानपानलाई कसरी सन्तुलित बनाउने भन्ने हो।
थालमा मासुसँगै सागसब्जी राख्ने, मिठाई थोरै खाने, पानी नियमित पिउने, सुरक्षित खाना खाने र शारीरिक गतिविधि कायम राख्ने हो भने दशैँको रमाइलोमा स्वास्थ्यको पनि ख्याल गर्न सकिन्छ।
यसपालिको दशैँमा स्वादका लागि खानुहोस्, तर स्वादकै लागि पेटलाई बोझ नदिनुहोस्। स्वस्थ शरीर, खुसी मन र परिवारसँगको आत्मीयता नै दशैँको वास्तविक रमाइलो हो।
