दसैँ केवल एउटा चाड होइन। यो हाम्रो सभ्यता, संस्कार, पारिवारिक आत्मीयता, आध्यात्मिक चेतना र जीवनदर्शनसँग जोडिएको एउटा गहिरो सांस्कृतिक उत्सव हो। यो वर्षौंदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परा मात्र पनि होइन; यो मानिसलाई आफूभित्र फर्केर हेर्न, आफ्ना कमजोरी चिन्न, असल संस्कारलाई जीवनमा उतार्न र सत्यको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हो।

आज घटस्थापनासँगै नेपाली समाजमा बडादसैँको शुभारम्भ भएको छ। घरघरमा जमरा राखिन्छ, दुर्गा भवानीको आराधना सुरु हुन्छ, मन्दिरहरूमा पूजाआजा हुन्छ र परिवारमा चाडपर्वको उल्लास छाउन थाल्छ। टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्कने तयारी गर्छन्। बालबालिकाहरू नयाँ लुगा, टीका, जमरा र दक्षिणाको कल्पनामा रमाउन थाल्छन्। अभिभावकहरू परिवारलाई एकै ठाउँमा जुटाउने योजना बनाउँछन्।

यी सबै दसैँका सुन्दर पक्ष हुन्। तर यसैबीच हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—दसैँ मनाउँदै गर्दा दसैँले दिन खोजेको शिक्षा हामीले कति आत्मसात् गरेका छौँ?देवीको पूजा गर्दा हाम्रो मनमा रहेको अहंकारलाई जित्ने संकल्प गरेका छौँ कि छैनौँ? रामको विजयगाथा सुन्दा हामीले आफ्ना व्यवहारमा सत्य र मर्यादालाई स्थान दिएका छौँ कि छैनौँ? अग्रजबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्दा उहाँहरूको अनुभव, त्याग र जीवनमूल्यलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास गरेका छौँ कि छैनौँ?

यदि यी प्रश्नहरूले हामीलाई एकछिन भए पनि सोच्न बाध्य बनाउँछन् भने दसैँको वास्तविक यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

दसैँको सार बाहिरी उत्सवमा मात्र होइन, मानिसभित्र हुने सकारात्मक रूपान्तरणमा पनि छ। यसको वास्तविक सौन्दर्य तब प्रकट हुन्छ, जब घरमा बालिने दीपसँगै हाम्रो हृदयमा पनि विवेकको उज्यालो बल्छ; जब जमराको हरियालीसँगै हाम्रो सोचमा पनि नयाँपन पलाउँछ; र जब देवीको आराधनासँगै हामीभित्र साहस, करुणा, संयम र सत्यप्रतिको निष्ठा जागृत हुन्छ।

१. घटस्थापना:  कलशसँगै चेतनाको स्थापना

घटस्थापना दसैँको प्रारम्भिक दिन हो। यस दिन विधिपूर्वक कलश स्थापना गरिन्छ, जौ छरिन्छ र जमरा उमार्ने परम्परा सुरु हुन्छ। धार्मिक विधिअनुसार जमरा र कलश दुवैको विशेष महत्त्व छ। जमरा जीवन, उर्वरता, वृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। कलशलाई पनि पवित्रता, समृद्धि र मंगलको प्रतीक मानिन्छ। तर यस परम्पराको भावनात्मक र आध्यात्मिक अर्थलाई हामीले आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेर्न सक्नुपर्छ।

जमरा उमार्नका लागि हामी माटो तयार गर्छौँ, बीउ छर्छौँ, आवश्यक वातावरण मिलाउँछौँ र निश्चित समयसम्म त्यसको हेरचाह गर्छौँ। त्यसैगरी असल विचार उमार्न पनि हाम्रो मनरूपी भूमिलाई तयार गर्नुपर्छ। मनमा ईर्ष्या, द्वेष, घृणा, अहंकार र प्रतिशोधको बीउ रोपेर प्रेम, करुणा र सद्भावको फसलको अपेक्षा गर्न सकिँदैन।

हामीले आफ्ना बालबालिकालाई जमरा राख्न सिकाउँदा उनीहरूलाई अर्को कुरा पनि सिकाउन सक्छौँ—जीवनमा राम्रो कुरा आफैँ उम्रिँदैन, त्यसको हेरचाह गर्नुपर्छ। असल चरित्र निर्माण गर्न नियमित अभ्यास चाहिन्छ। अनुशासन, इमानदारी, परिश्रम र सेवाभाव पनि जमराझैँ समयसँगै हुर्किने गुण हुन्।

घटस्थापनाको अर्को सुन्दर सन्देश हो—हरेक नयाँ सुरुवात आफैँबाट हुनुपर्छ। हामी संसार बदल्न चाहन्छौँ, समाज बदल्न चाहन्छौँ, देशमा सुशासन र सदाचार चाहन्छौँ। तर परिवर्तनको पहिलो पाइला आफ्नै व्यवहारबाट सुरु हुन्छ। आफूले नगरेको कुरा अरूलाई गर्न आग्रह गर्नुको प्रभाव सीमित हुन्छ।

त्यसैले यस घटस्थापनामा एउटा सानो संकल्प गरौँ—आफ्नो मनलाई स्वच्छ बनाउने, बोलीलाई मधुर बनाउने, कर्मलाई इमानदार बनाउने र आफ्नो उपस्थितिले अरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने। यही नै चेतनाको वास्तविक स्थापना हो।

२. नवदुर्गाको आराधना: आफ्नै कमजोरीसँग लड्ने साहस

दसैँका नौ दिनमा नवदुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिन्छ। नेपाली समाजमा यसलाई शक्तिको उपासना, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडेर मनाइन्छ। देवी दुर्गाको महिषासुरमाथिको विजयको कथा हिन्दू धार्मिक परम्परामा असत् शक्तिमाथि सत् शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।

यस कथालाई आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा हामीले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्न सक्छौँ—शक्ति केवल अरूमाथि प्रभाव जमाउने सामर्थ्य होइन। वास्तविक शक्ति त आफूभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमता हो।

क्रोध उठ्दा संयमित रहनु शक्ति हो। अपमान हुँदा पनि विवेक नछोड्नु शक्ति हो। अन्याय देख्दा मौन नबस्नु शक्ति हो। अवसर पाउँदा अरूलाई शोषण नगर्नु शक्ति हो। आफू गलत भएको थाहा पाएपछि स्वीकार गर्न सक्नु पनि ठूलो शक्ति हो।

हामीमध्ये धेरैलाई अरूका कमजोरी देख्न सजिलो लाग्छ। अरूको गल्तीमा प्रश्न उठाउन, अरूको व्यवहारको आलोचना गर्न र अरूलाई सुधार्न सुझाव दिन हामी तत्पर हुन्छौँ। तर आफ्नै कमजोरीको सामना गर्न भने कहिलेकाहीँ कठिन हुन्छ।

हामीले आफ्नै व्यवहारमा रहेका अहंकार, असहिष्णुता, लोभ, ईर्ष्या, असत्य र स्वार्थलाई चिन्न सकेनौँ भने देवीको आराधनाले हाम्रो जीवनमा ल्याउनुपर्ने परिवर्तन अधुरो रहन्छ। देवीको हातमा रहेका अस्त्रहरूलाई पनि हामीले अन्याय, अज्ञान र अधर्मविरुद्ध उभिने साहसका प्रतीकका रूपमा बुझ्न सक्छौँ। देवीको आराधना गर्नु भनेको कमजोरको संरक्षण गर्ने, अन्यायको प्रतिरोध गर्ने, महिलाको सम्मान गर्ने र जीवनका कठिन परिस्थितिमा सत्यको पक्षमा उभिने प्रेरणा ग्रहण गर्नु पनि हो।

यस अर्थमा नवदुर्गाको उपासना केवल मन्दिरमा गरिने पूजा होइन; यो हाम्रो घर, विद्यालय, कार्यालय र सामाजिक व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्ने जीवनमूल्य हो। हामीले बालबालिकालाई देवीको कथा सुनाउँदा उनीहरूलाई डर देखाएर होइन, साहस सिकाएर सुनाऔँ। शक्ति भनेको अरूलाई दबाउनु होइन, कमजोरलाई उठाउनु हो भन्ने कुरा बुझाऔँ। विजय भनेको अरूलाई हराउनु मात्र होइन, आफ्नो कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि हो भन्ने अनुभूति गराऔँ।

३. रामको विजय: मर्यादा, सत्य र जिम्मेवारीको जीवनदर्शन

हिन्दू परम्परामा विजयादशमीलाई भगवान् रामको रावणमाथिको विजयसँग पनि जोडेर स्मरण गरिन्छ। रामायणको कथामा राम सत्य, मर्यादा, कर्तव्य र धर्मका पक्षधरका रूपमा चित्रित छन् भने रावण असाधारण ज्ञान र सामर्थ्य हुँदाहुँदै पनि अहंकार र अधर्मका कारण पतनतर्फ उन्मुख पात्रका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। यस कथाको एउटा गहिरो पक्ष छ—ज्ञान र शक्ति प्राप्त गर्दैमा मानिस महान् हुँदैन। ती उपलब्धिहरूको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुराले मानिसको वास्तविक चरित्र निर्धारण गर्छ।

रावण विद्वान् थिए, शक्तिशाली थिए र शिवभक्तका रूपमा पनि वर्णित छन्। तर रामायणको कथाले देखाउने एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा के हो भने ज्ञानसँगै विवेक, सामर्थ्यसँगै संयम र सफलतासँगै नैतिकता आवश्यक हुन्छ। आजको समाजमा पनि यो शिक्षा उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

मानिसले उच्च शिक्षा हासिल गर्न सक्छ, ठूलो व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छ, राजनीतिक वा प्रशासनिक पदमा पुग्न सक्छ र आर्थिक रूपमा सम्पन्न बन्न सक्छ। तर यदि उसको जीवनमा इमानदारी छैन, अरूको अधिकारप्रति सम्मान छैन र आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति छ भने उसका उपलब्धिले मात्र समाजलाई सुखी बनाउन सक्दैनन्।

त्यसैले विजयादशमीले हामीलाई सफलता र महानताको भिन्नता बुझ्न आग्रह गर्छ। सफलता प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर सफलतासँगै असल मानिस बनेर बाँच्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ। ठूलो पदमा पुग्नु उपलब्धि हो, तर पदमा रहँदा न्याय गर्नु चरित्र हो। सम्पत्ति कमाउनु उपलब्धि हो, तर सम्पत्तिको सदुपयोग गर्नु जिम्मेवारी हो। अरूलाई प्रभावित पार्नु क्षमता हो, तर अरूको जीवनमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउनु सार्थकता हो। रामको विजयगाथाबाट हामीले ग्रहण गर्नुपर्ने शिक्षा यही हो—परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि सत्य, मर्यादा र कर्तव्यको मार्ग नछोड्ने।

असत्यले कहिलेकाहीँ छिटो लाभ दिन सक्छ। छलकपटले तत्काल सफलता दिलाउन सक्छ। शक्तिको दुरुपयोगले केही समय अरूलाई नियन्त्रणमा राख्न पनि सकिएला। तर दीर्घकालीन विश्वास, आत्मसम्मान र सामाजिक सद्भावको जग सत्य र नैतिकतामै टिक्छ। असत्यको विजय क्षणिक हुन सक्छ, तर सत्यको मूल्य समयभन्दा ठूलो हुन्छ।

४. टीका र आशीर्वाद: पुस्ताबीचको आत्मीय सम्बन्ध

विजयादशमीको दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा नेपाली समाजको अत्यन्त आत्मीय सांस्कृतिक पक्ष हो। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। छोराछोरी, नातिनातिना र आफन्तहरूले अग्रजबाट आशीर्वाद लिन्छन्। टाढा रहेका मानिसहरू घर फर्कने प्रयास गर्छन् र टुट्न लागेका सम्बन्धलाई फेरि जोड्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।

यो परम्पराको महत्त्व केवल निधारमा टीका लगाउनुमा सीमित छैन। यसको गहिराइ सम्बन्धको सम्मान, कृतज्ञता, आत्मीयता र पुस्तान्तरणमा निहित छ। अग्रजहरूले जीवनमा अनेकौँ संघर्ष गरेका हुन्छन्। उनीहरूको अनुभवमा समयको परीक्षा हुन्छ, उनीहरूको कथामा समाजको इतिहास हुन्छ र उनीहरूको आशीर्वादमा सन्तानप्रतिको शुभेच्छा हुन्छ। हामीले उहाँहरूको सम्मान गर्दा केवल उमेरको सम्मान गरिरहेका हुँदैनौँ; अनुभव, त्याग र जीवनप्रतिको योगदानलाई पनि सम्मान गरिरहेका हुन्छौँ।

त्यसैगरी अभिभावकले पनि बालबालिकालाई आशीर्वाद दिँदा केवल सुख, समृद्धि र सफलताको कामना मात्र नगरेर असल चरित्र, विवेक, करुणा, आत्मविश्वास र जिम्मेवारीबोधको कामना गर्नुपर्छ। हामी आफ्ना सन्तानलाई डाक्टर, इन्जिनियर, प्रशासक, उद्यमी वा सफल व्यवसायी बनेको हेर्न चाहन्छौँ। यो स्वाभाविक हो। तर उनीहरू असल मानिस बनून् भन्ने चाहना त्यसको आधार हुनुपर्छ।

सन्तानले ठूलो उपलब्धि हासिल गरे पनि अरूलाई अपमान गर्छ भने त्यो उपलब्धि अधुरो हुन्छ। धेरै धन कमाए पनि दुःखी र असहायप्रति संवेदनशील छैन भने उसको समृद्धिमा मानवीय पक्ष कमजोर रहन्छ। संसार जित्ने प्रतिस्पर्धामा आफूलाई नै गुमायो भने सफलताको अर्थ पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।

यसैले दसैँमा बालबालिकालाई आशीर्वाद दिँदा हामीले यस्तो भन्न सक्नुपर्छः तिमी ज्ञानवान् बन, तर विनम्रता नछोड। सफल बन, तर इमानदारी नछोड। शक्तिशाली बन, तर कमजोरलाई नदबाऊ। आफ्नो परिवारलाई माया गर, तर सम्पूर्ण मानवतालाई पनि सम्मान गर।

अनि बालबालिकाले पनि अग्रजबाट आशीर्वाद लिँदा उहाँहरूको अनुभव सुन्ने, सेवा गर्ने र उहाँहरूलाई समय दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। हामीले टीका लगायौँ, जमरा ग्रहण गर्‍यौँ र दक्षिणा पायौँ। तर त्यससँगै पारिवारिक सम्बन्ध अझ आत्मीय बने, मनमुटाव कम भयो र एकअर्काप्रतिको सम्मान बढ्यो भने मात्र यो परम्पराले जीवनमा गहिरो अर्थ प्राप्त गर्छ।

५. बालबालिकाका लागि दसैँ: मनोरञ्जनसँगै जीवन सिक्ने अवसर

बालबालिका परिवार र समाजका सबैभन्दा संवेदनशील शिक्षार्थी हुन्। उनीहरूलाई हामीले जे सिकाउँछौँ, त्योभन्दा पनि हामीले जे गर्छौँ, त्यसबाट उनीहरूले धेरै कुरा सिक्छन्। दसैँको लामो बिदा बालबालिकाका लागि परिवारसँग समय बिताउने, अग्रजका अनुभव सुन्ने, संस्कृति बुझ्ने, प्रकृतिसँग नजिक हुने र जीवनोपयोगी सीप सिक्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो।

तर यस अवसरलाई केवल नयाँ लुगा, मिठा परिकार, घुमघाम र मनोरञ्जनमा सीमित राख्नु हुँदैन। यी सबै उत्सवका स्वाभाविक पक्ष हुन्, तर बालबालिकाले यसबाट अझ धेरै कुरा सिक्न सक्छन्।

उनीहरूलाई परिवारको पूजाआजामा सहभागी गराऔँ। जमरा राख्ने प्रक्रियामा संलग्न गराऔँ। दसैँको सांस्कृतिक महत्त्व र नवदुर्गासम्बन्धी कथाहरू उमेरअनुसार बुझाऔँ। हजुरबा–हजुरआमाका जीवनअनुभव सुन्न प्रोत्साहित गरौँ। घरको सरसफाइ, पाहुनाको स्वागत र पारिवारिक काममा सहभागी गराऔँ।

त्यसैगरी उनीहरूलाई आफ्ना खेलौना, पुस्तक वा उपयोगी सामग्री अरूसँग बाँड्न सिकाऔँ। आवश्यकतामा रहेका परिवारलाई सहयोग गर्न प्रेरित गरौँ। प्रकृतिलाई हानि नगरी चाडपर्व मनाउने बानी विकास गरौँ। बालबालिकाले दसैँबाट सिक्नुपर्ने केही आधारभूत जीवनमूल्य छन्ः कृतज्ञता, अनुशासन, आत्मसंयम, करुणा, सहकार्य, जिम्मेवारी र सम्मान।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, अभिभावकले उपदेश दिनुभन्दा उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। घरमा सत्य बोल्ने वातावरण छैन भने बालबालिकालाई सत्यको महत्त्व बुझाउन कठिन हुन्छ। घरमा काम गर्ने व्यक्तिप्रति सम्मान छैन भने समानताको पाठ कमजोर हुन्छ। घरमा रिस र अपमानको व्यवहार सामान्य छ भने शान्ति र सद्भावको शिक्षा प्रभावकारी हुन सक्दैन। त्यसैले दसैँ बालबालिकालाई सिकाउने अवसर मात्र होइन, अभिभावक आफैँले पनि आफ्नो व्यवहारको समीक्षा गर्ने अवसर हो।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई कस्तो मानिस बनाउँदै छौँ? उनीहरूलाई केवल प्रतिस्पर्धामा जित्न सिकाउँदै छौँ कि जीवनलाई बुझ्न पनि सिकाउँदै छौँ? केवल आफ्नो अधिकार माग्न सिकाउँदै छौँ कि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न पनि सिकाउँदै छौँ? यी प्रश्नको उत्तर हाम्रो दैनिक व्यवहारमै लुकेको छ।

६. वैदिक दर्शन: आत्मबोधदेखि विश्वकल्याणसम्म

हाम्रो वैदिक परम्परामा मानव जीवनलाई केवल भौतिक उपलब्धि प्राप्त गर्ने यात्राका रूपमा मात्र हेरिएको छैन। आत्मज्ञान, विवेक, संयम, कर्तव्य, सत्य र समष्टिगत कल्याणलाई पनि विशेष महत्त्व दिइएको छ।उपनिषद्मा पाइने “असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमय” भन्ने प्रार्थना यही आध्यात्मिक यात्राको सुन्दर अभिव्यक्ति हो। यसको भावार्थ हो : असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ र मृत्युको सीमितताबाट अमृततत्त्वको बोधतर्फ लैजाऊ।

यो प्रार्थना कुनै विशेष पर्वका लागि मात्र होइन। यो जीवनभर अनुसरण गर्न सकिने आध्यात्मिक मार्गदर्शन हो। असत्यबाट सत्यतर्फ जानु भनेको आफ्नो भ्रम र गलत धारणालाई पहिचान गर्दै यथार्थ स्वीकार गर्न सक्नु हो। अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ जानु भनेको अज्ञान, पूर्वाग्रह र विवेकहीनताबाट ज्ञान, स्पष्टता र समझदारीतर्फ अघि बढ्नु हो। अमृततत्त्वको बोधतर्फ जानु भनेको क्षणिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर जीवनका गहिरा मूल्यहरूको अनुभूति गर्नु हो।

त्यस्तै, “वसुधैव कुटुम्बकम्” को भावले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई एउटा परिवारका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। यसलाई महाउपनिषद्सहितको भारतीय दार्शनिक परम्परामा अभिव्यक्त गरिएको पाइन्छ। यस दृष्टिकोणको सान्दर्भिकता आज झन् बढेको छ। संसारका देशहरू आर्थिक, प्राविधिक र सांस्कृतिक रूपमा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। एउटा ठाउँको युद्धले अर्को ठाउँको अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गर्छ। वातावरणीय संकटले राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिरसम्म असर पुर्‍याउँछ। घृणा र असहिष्णुताले समाजहरूलाई विभाजित गर्छ भने सहकार्य र करुणाले साझा समस्याको समाधान खोज्न मद्दत गर्छ।

यस्तो समयमा हाम्रो आध्यात्मिक परम्पराले दिने विश्वबन्धुत्वको सन्देश मानवताको साझा आवश्यकतासँग जोडिन्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छः वैदिक दर्शनको सम्मान गर्नु भनेको त्यसका विचारलाई केवल गर्वका विषय बनाउनु होइन। तिनलाई जीवनमा उतार्नु हो। प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई वातावरण संरक्षणमा, सत्यप्रतिको निष्ठालाई सार्वजनिक जीवनको इमानदारीमा, आत्मसंयमलाई जिम्मेवार उपभोगमा र विश्वबन्धुत्वलाई सामाजिक सहिष्णुतामा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ।

हाम्रा सांस्कृतिक मान्यताहरूको जीवन्तता तिनलाई व्यवहारमा उतार्दा नै कायम रहन्छ। दसैँले हामीलाई आफ्ना जरा सम्झाउँछ। ती जराबाट शक्ति लिएर मानवताको फराकिलो आकाशतर्फ फैलिन प्रेरित गर्छ।

७. उत्सवको चमकभित्र हराउन नदिऔँ यसको मूल सन्देश

आज चाडपर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। बजारको चहलपहल, सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना, किनमेल, नयाँ लुगा, स्वादिष्ट परिकार र घुमघामले दसैँलाई उल्लासपूर्ण बनाएका छन्। आधुनिक जीवनमा यी पक्षहरूको पनि आफ्नै स्थान छ। समस्या मनोरञ्जनमा होइन; समस्या तब हुन्छ, जब मनोरञ्जनले उत्सवको मूल अर्थलाई नै छोपिदिन्छ। दसैँका नाममा अनावश्यक प्रतिस्पर्धा, आर्थिक बोझ, देखावटी खर्च र अरूको जीवनशैलीसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढ्यो भने चाडपर्वको आत्मीयता कमजोर हुन सक्छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि अरूको देखासिकी गर्नुपर्ने दबाब महसुस गर्न सक्छन्।

हामीले सम्झनुपर्छः दसैँको सुन्दरता खर्चको आकारले निर्धारण गर्दैन। परिवारबीचको माया, सम्बन्धको न्यानोपन, मनको शान्ति र एकअर्काप्रतिको सद्भावले यसको सौन्दर्य बढाउँछ। कसैले महँगो लुगा किन्न नसक्ला, तर उसले आफ्नो परिवारसँग खुसी बाँड्न सक्छ। कसैले ठूलो भोज आयोजना गर्न नसक्ला, तर उसले दुःखी व्यक्तिलाई आत्मीयतापूर्वक भेट्न सक्छ। कसैले टाढाको यात्रा गर्न नसक्ला, तर उसले आफ्नै घरभित्रका सम्बन्धलाई नजिक ल्याउन सक्छ। यही नै दसैँको मानवीय पक्ष हो।

हामीले चाडपर्वलाई आर्थिक प्रदर्शनको माध्यम होइन, सम्बन्धको पुनर्जागरणको अवसर बनाउनुपर्छ। परम्परालाई बोझ होइन, प्रेरणा बनाउनुपर्छ। संस्कृतिलाई केवल पहिचान होइन, जीवनलाई असल बनाउने आधार बनाउनुपर्छ। अनि अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष छ: प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी। दसैँ मनाउँदा अनावश्यक फोहोर कम गर्ने, खाद्यान्नको दुरुपयोग नगर्ने, वातावरणलाई सकेसम्म स्वच्छ राख्ने र जीवजन्तुप्रति संवेदनशील हुने अभ्यास पनि आवश्यक छ। प्रकृति र संस्कृतिको सम्मान हाम्रो जीवनदर्शनको हिस्सा हो भने त्यो व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ।

८. आफ्नै जीवनमा सत्यको विजय कसरी सम्भव हुन्छ?

सत्यको विजय भन्ने वाक्य सुन्दर छ, तर यसको वास्तविक परीक्षा दैनिक जीवनमा हुन्छ। हामीले आफ्नो काम इमानदारीपूर्वक गर्‍यौँ कि गरेनौँ? कसैलाई अन्याय हुँदा आफ्नो स्वार्थका कारण मौन बस्यौँ कि न्यायको पक्षमा उभियौँ? गल्ती हुँदा त्यसलाई स्वीकार गर्‍यौँ कि अरूमाथि दोष थोपऱ्यायौँ? अवसर पाउँदा अरूलाई सहयोग गर्‍यौँ कि केवल आफ्नो लाभ खोज्यौँ? यिनै प्रश्नले हाम्रो जीवनमा सत्यको स्थान निर्धारण गर्छन्।

सत्यको बाटो सधैँ सजिलो हुँदैन। कहिलेकाहीँ सत्य बोल्दा तत्काल लाभ गुम्न सक्छ। इमानदार हुँदा अनुचित अवसर त्याग्नुपर्ने हुन सक्छ। न्यायको पक्षमा उभिँदा असहज परिस्थितिको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। तर दीर्घकालीन आत्मसम्मान र विश्वासको जग यिनै निर्णयले निर्माण गर्छन्। हामीले दसैँलाई आफ्नो जीवनको समीक्षा गर्ने अवसर बनाउन सक्छौँ।

यस वर्ष मैले कसैको मन दुखाएँ कि? कसैको अधिकारमा हस्तक्षेप गरेँ कि? परिवारलाई समय दिन बिर्सिएँ कि? आफ्नो जिम्मेवारीबाट पछि हटेँ कि? आफ्नो ज्ञान, पद, शक्ति वा सम्पत्तिको प्रयोग उचित ढङ्गले गरेँ कि? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्नु आत्मशुद्धिको प्रारम्भ हो।

आत्मशुद्धि भनेको आफूलाई दोषी ठहर्‍याइरहनु होइन। आफ्ना कमजोरी चिन्नु, तिनलाई स्वीकार गर्नु र क्रमशः सुधार गर्दै जानु हो। गल्ती नगर्ने मानिस बन्नुभन्दा गल्तीबाट सिक्ने मानिस बन्नु बढी व्यावहारिक छ। आत्मजागरण भनेको संसारबाट भाग्नु पनि होइन। आफ्नो जिम्मेवारीलाई अझ स्पष्ट रूपमा बुझेर परिवार, समाज र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी हुनु हो।

हामी शिक्षक छौँ भने विद्यार्थीको भविष्यप्रति जिम्मेवार बनौँ। अभिभावक छौँ भने सन्तानको चरित्र निर्माणमा सचेत बनौँ। व्यवसायी छौँ भने इमानदारीलाई प्राथमिकता दिऔँ। सार्वजनिक जिम्मेवारीमा छौँ भने अधिकारलाई सेवाको माध्यम बनाऔँ। विद्यार्थी छौँ भने सिकाइलाई केवल परीक्षाको नतिजामा सीमित नराखौँ। आफ्नो भूमिका जहाँ छ, त्यहीँबाट सत्यको अभ्यास सुरु हुन्छ।आफूभित्रको उज्यालो जगाउनु भनेको संसारबाट अन्धकार हटाउने यात्रामा आफ्नो योगदान सुरु गर्नु हो।

९. नयाँ पुस्तालाई सन्देश: संस्कारसहितको आधुनिकता

हामी आफ्ना बालबालिकालाई विश्वस्तरीय शिक्षा दिन चाहन्छौँ। उनीहरू विज्ञान र प्रविधिमा दक्ष बनून्, अनुसन्धान गर्न सकून्, विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकून् र नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सकून् भन्ने हाम्रो चाहना स्वाभाविक छ। तर त्यससँगै उनीहरूमा मानवीय संवेदना, नैतिकता, सांस्कृतिक चेतना र प्रकृतिप्रतिको सम्मान पनि विकास हुनुपर्छ।

ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ। संस्कारले त्यस क्षमताको उचित प्रयोग गर्न सिकाउँछ। विज्ञानले संसार कसरी काम गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ। विवेकले प्राप्त ज्ञान र शक्तिलाई कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्छ।

हामीले नयाँ पुस्तालाई एउटा पक्ष रोजेर अर्को त्याग्न सिकाउनु हुँदैन। उनीहरूले आधुनिक विज्ञान र प्रविधि सिकून्, तर आफ्ना सांस्कृतिक जरा पनि बुझून्। विश्वव्यापी दृष्टिकोण राखून्, तर आफ्नो समुदायको जिम्मेवारी नबिर्सून्। आत्मविश्वासी बनून्, तर अहंकारी नबनून्। प्रतिस्पर्धी बनून्, तर सहकार्यको महत्त्व पनि बुझून्। यही सन्तुलनले शिक्षा र संस्कारको वास्तविक संगम निर्माण गर्छ।

दसैँ यसका लागि जीवित पाठशाला बन्न सक्छ। घरमा गरिने पूजा, अग्रजको सम्मान, परिवारको सहकार्य, परम्पराको चर्चा, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सहयोगको अभ्यासबाट बालबालिकाले पुस्तकबाहिरको शिक्षा प्राप्त गर्न सक्छन्।

अभिभावकले दसैँका अवसरमा बालबालिकासँग बसेर एउटा सानो पारिवारिक संवाद गर्न सक्छन्—यस वर्ष हामीले परिवारका रूपमा के राम्रो गर्‍यौँ? के सुधार गर्नुपर्छ? समाजका लागि हामीले के योगदान गर्न सक्छौँ? आगामी वर्ष हामी कुन असल बानी विकास गर्नेछौँ? यस्तो संवादले चाडपर्वलाई केवल बिताउने समय होइन, जीवन निर्माणको अवसर बनाउँछ।

१०. विजयादशमीको वास्तविक विजय

दसैँको अन्तिम उत्सव विजयादशमी हो। यस दिनलाई सत्यको विजय, धर्मको प्रतिष्ठा र शुभशक्तिको उत्सवका रूपमा मनाइन्छ। टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्दै परिवारका सदस्यहरूले सुख, शान्ति, समृद्धि र प्रगतिको कामना गर्छन्। तर यस वर्ष हामीले विजयको अर्थलाई अझ फराकिलो बनाऔँ।

हाम्रो विजय तब हुनेछ, जब क्रोधको ठाउँमा संयमले स्थान पाउनेछ। ईर्ष्याको ठाउँमा प्रेरणा जन्मिनेछ। घृणाको ठाउँमा करुणा विकास हुनेछ। छलकपटको ठाउँमा इमानदारी स्थापित हुनेछ। अहंकारको ठाउँमा विनम्रता आउनेछ। विभाजनको ठाउँमा सहकार्यको भावना बलियो हुनेछ।

हाम्रो घरमा विजय तब हुनेछ, जब सम्बन्धहरू स्वार्थभन्दा माथि उठ्नेछन्। हाम्रो विद्यालयमा विजय तब हुनेछ, जब विद्यार्थीले ज्ञानसँगै चरित्र निर्माण गर्ने अवसर पाउनेछन्। हाम्रो समाजमा विजय तब हुनेछ, जब कमजोरले न्याय पाउनेछ र फरक विचार राख्ने मानिसले पनि सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनेछ। हाम्रो राष्ट्रमा विजय तब हुनेछ, जब सार्वजनिक जीवनमा इमानदारी, उत्तरदायित्व र सेवाभाव बलियो बन्नेछ। यो विजय कुनै एक दिनमा प्राप्त हुँदैन। यो दैनिक अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ।

दसैँले हामीलाई त्यस अभ्यासको संकल्प गर्न प्रेरित गर्छ। वर्षमा एकपटक आउने चाडपर्वको उत्साहलाई वर्षभरि बाँच्ने जीवनमूल्यमा रूपान्तरण गर्न सक्यौँ भने हाम्रो परम्परा केवल स्मृतिमा सीमित रहनेछैन; त्यो भविष्य निर्माणको आधार बन्नेछ।

हामीले आफ्ना धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थालाई सम्मान गर्दै तिनको मानवीय सार पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ। अरूको आस्थाप्रति सम्मान, फरक संस्कृतिप्रति सहिष्णुता र सम्पूर्ण प्राणीप्रति करुणाको भावना विकास गर्नुपर्छ। किनकि सत्यको खोजले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ, आत्मबोधले जिम्मेवार बनाउँछ र वास्तविक आध्यात्मिकताले अरूको पीडाप्रति संवेदनशील बनाउँछ।

अन्त्यमा: यस दसैँमा एउटा संकल्प गरौँ

घटस्थापनाले नयाँ सुरुवातको सन्देश दिएको छ। नवदुर्गाको आराधनाले शक्ति र साहसको स्मरण गराएको छ। रामको विजयगाथाले मर्यादा र सत्यको महत्त्व सम्झाएको छ। अग्रजको आशीर्वादले सम्बन्ध र कृतज्ञताको मूल्य बुझाएको छ। वैदिक प्रार्थनाले असत्यबाट सत्यतर्फ र अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ अघि बढ्ने प्रेरणा दिएको छ। अब प्रश्न यति मात्र हो : यी सन्देशहरू हाम्रो जीवनमा कसरी प्रकट हुनेछन्?

आउनुहोस्, यस दसैँमा हामी केवल घर सफा नगरौँ, आफ्ना विचार पनि सफा गर्ने प्रयास गरौँ। केवल नयाँ लुगा नकिनौँ, नयाँ असल बानी पनि अपनाऔँ। केवल देवीसँग सुख र समृद्धि नमागौँ, दुःखमा परेका मानिसको सहारा बन्ने सामर्थ्य पनि मागौँ। केवल अग्रजबाट आशीर्वाद नलिऔँ, उहाँहरूको जीवनबाट सिक्ने विनम्रता पनि विकास गरौँ। केवल सन्तानको सफलताको कामना नगरौँ, उनीहरूलाई असल मानिस बनाउन आफ्नो व्यवहार पनि सुधारौँ।

दसैँको उत्सव मनाऔँ, तर यसको मौलिकता नबिर्सौँ। परम्परालाई निरन्तरता दिऔँ, तर त्यसको जीवनोपयोगी सन्देशलाई पनि बुझौँ। आध्यात्मिकताको कुरा गरौँ, तर त्यसलाई व्यवहारमा उतारौँ। हामीभित्रको अहंकार घटोस्, विवेक बढोस्। हाम्रो बोलीमा मधुरता आओस्, व्यवहारमा इमानदारी रहोस्। परिवारमा आत्मीयता बढोस्, समाजमा सद्भाव फैलियोस् र राष्ट्रमा सेवाभाव तथा उत्तरदायित्व बलियो बनोस्।

हामीले प्राप्त गर्ने सबैभन्दा ठूलो विजय अरूलाई पराजित गरेर होइन, आफ्ना कमजोरीलाई चिन्दै तिनमाथि विजय प्राप्त गरेर सम्भव हुन्छ। किनकि अन्ततः दसैँले हामीलाई यही कुरा सम्झाउँछ देवीको आराधना बाहिरी शक्तिको सम्मान मात्र होइन, आफ्नै अन्तःशक्तिको पहिचान पनि हो। रामको विजयगाथा इतिहास वा आस्थाको कथा मात्र होइन, मर्यादित जीवन जिउने प्रेरणा पनि हो। टीका र जमरा परम्पराका चिह्न मात्र होइनन्, आशीर्वाद, आत्मीयता र पुस्तान्तरणका माध्यम पनि हुन्।

यो दसैँ हाम्रो जीवनमा केवल उत्सव बनेर नआओस्; आत्मजागरणको अवसर बनेर आओस्। केवल घरमा जमरा नउम्रोस्; मनमा पनि सद्विचार उम्रियोस्। केवल निधारमा टीका नलागोस्; हाम्रो चरित्रमा पनि सत्य र विवेकको पहिचान देखियोस्। आउनुहोस्, यस विजयादशमीमा आफ्नै मनको अन्धकारमाथि विजय प्राप्त गर्ने, सत्यको पक्षमा उभिने, सम्बन्धलाई आत्मीय बनाउने र मानवकल्याणका निम्ति आफूले सक्ने योगदान गर्ने संकल्प गरौँ। हाम्रो संस्कृति जीवन्त रहोस्, हाम्रो प्रकृति सुरक्षित रहोस्, हाम्रा सन्तान संस्कार र विवेकले सम्पन्न बनून् र हाम्रो समाज प्रेम, शान्ति, सद्भाव तथा सहअस्तित्वको मार्गमा अघि बढोस्।

सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ, दिदीबहिनी, अभिभावक, विद्यार्थी, शिक्षक तथा शुभेच्छुकहरूमा घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको पावन पर्वको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!असत्यबाट सत्यतर्फ, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, अहंकारबाट विनम्रतातर्फ र स्वार्थबाट सेवातर्फ अघि बढौँ। यही हो दसैँको आध्यात्मिक सार, यही हो संस्कारको वास्तविक शक्ति र यही हो विजयादशमीको जीवन्त सन्देश।

सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः।

सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥

सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैले शुभ र कल्याणकारी कुरा देख्न पाऊन्, कसैले पनि दुःख भोग्न नपरोस्।

हार्दिक मंगलमय शुभकामना!