काठमाडौँ– सचिव बढुवाको सिफारिस प्रक्रिया पछिल्लो समय एउटा रोचक मोडबाट गुज्रिरहेको छ। एउटै रिक्त सचिव पदका लागि पटक–पटक सिफारिसको क्रम फेरिँदै जाँदा अहिले तीन सहसचिवको नाम फेरि मन्त्रिपरिषद्सामु पुगेको छ। यसपटकको सिफारिसमा भने यसअघि सूचीमा नरहेका उत्तरकुमार खत्री थपिएका छन्।

सचिव बढुवाका लागि यसअघि पहिलो नम्बरमा सिफारिस भएका सहसचिव श्रीकृष्ण नेपाल बढुवाको निर्णय हुनुअघि नै अनिवार्य अवकाशमा गएपछि सिफारिस समितिले वरिष्ठताको क्रम मिलाउँदै नयाँ सूची तयार पारेको हो। नयाँ सूचीमा नारायणप्रसाद भट्ट पहिलो, विनोदबहादुर कुँवर दोस्रो र उत्तरकुमार खत्री तेस्रो नम्बरमा छन्।

अब यी तीनमध्ये एक जना सचिव बन्नेछन्। तर यो सिफारिससम्म आइपुग्दा सचिव बन्ने दौडमा रहेका सहसचिवहरूको क्रम पटक–पटक फेरिएको छ। त्यसैले अहिलेको सिफारिस केवल तीन जनाको नाम पठाइएको विषय मात्र नभई पछिल्ला केही सातादेखि बदलिँदै आएको प्रशासनिक समीकरणको पछिल्लो कडीसमेत बनेको छ।

एक जनाको अवकाशले फेरियो पूरा सूची:

रिक्त एक सचिव पदका लागि यसअघि श्रीकृष्ण नेपाल, नारायणप्रसाद भट्ट र विनोदबहादुर कुँवर क्रमशः पहिलो, दोस्रो र तेस्रो नम्बरमा सिफारिस भएका थिए। वरिष्ठताको आधारमा नेपाल सबैभन्दा अगाडि थिए। तर उनको सचिव बन्ने सम्भावना निर्णय हुनुअघि नै समाप्त भयो।

नेपाल सचिव बढुवाका लागि पहिलो नम्बरमा सिफारिस भएको भोलिपल्टै उनको निजामती सेवाको अन्तिम दिन थियो। ५८ वर्षे उमेर हदका कारण उनले सोही दिन अनिवार्य अवकाश पाए। संयोगवश सो दिन मन्त्रिपरिषद्को बैठक पनि बसेन। त्यसका कारण सिफारिस भएका व्यक्तिमध्ये पहिलो नम्बरमै रहेका नेपाललाई सचिवमा बढुवा गर्ने निर्णय हुन सकेन।

नेपाल अवकाशमा गएपछि यसअघि दोस्रो नम्बरमा रहेका भट्ट स्वतः पहिलो नम्बरमा उक्लिए। तेस्रो नम्बरमा रहेका कुँवर दोस्रो नम्बरमा पुगे। अब तीन जनाको नाम कायम राख्नुपर्ने भएपछि वरिष्ठताको आधारमा अर्को सहसचिवको नाम थप्नुपर्ने अवस्था आयो।

त्यसैअनुसार अर्थ मन्त्रालयमा कार्यरत सहसचिव उत्तरकुमार खत्रीलाई तेस्रो नम्बरमा समावेश गरिएको हो।

यसरी हेर्दा पछिल्लो सिफारिसमा खत्रीको प्रवेश कुनै नयाँ रिक्त पद सिर्जना भएर भएको होइन। एउटै रिक्त पदका लागि यसअघि सिफारिस भएका एक सहसचिव अवकाशमा गएपछि वरिष्ठताको क्रम कायम राख्न उनलाई सूचीमा ल्याइएको हो।

केही सातामै पटक–पटक फेरियो नाम:

सचिव बढुवाको पछिल्लो प्रक्रिया हेर्दा सिफारिस समितिले एउटै पदका लागि तयार गरेका सूचीहरूमा नाम र क्रम निरन्तर परिवर्तन भएको देखिन्छ।

गत २८ साउनमा रोकिएको सचिव बढुवा प्रक्रिया पुनः अघि बढ्दा कमलप्रसाद भट्टराई पहिलो, इन्दु घिमिरे दोस्रो र श्रीकृष्ण नेपाल तेस्रो नम्बरमा सिफारिस भएका थिए।

त्यसपछि सरकारले भट्टराईलाई सचिवमा बढुवा गर्दै बागमती प्रदेशको प्रमुख सचिवको जिम्मेवारी दियो। एउटा नाम सचिव बनेपछि बाँकी सहसचिवमध्येबाट पुनः नयाँ समीकरण बन्यो।

भट्टराईको बढुवापछि रिक्त पदका लागि गरिएको अर्को सिफारिसमा इन्दु घिमिरे पहिलो, श्रीकृष्ण नेपाल दोस्रो र नारायणप्रसाद भट्ट तेस्रो नम्बरमा परे।

गत १२ भदौको मन्त्रिपरिषद् बैठकले पहिलो नम्बरमा रहेकी घिमिरेलाई सचिवमा बढुवा गर्दै रक्षा मन्त्रालयमा पदस्थापन गरेपछि फेरि सूचीको क्रम परिवर्तन भयो। त्यसपछि श्रीकृष्ण नेपाल पहिलो, नारायणप्रसाद भट्ट दोस्रो र विनोदबहादुर कुँवर तेस्रो नम्बरमा सिफारिस भए।

तर नेपालले सचिवको कुर्सीमा पुग्न नपाउँदै अवकाश पाएपछि अहिले पुनः नयाँ सूची बनेको हो।

अर्थात् केही साताको अवधिमा एउटै रिक्त सचिव पदका लागि सिफारिस भएका नामहरू क्रमशः भट्टराई–घिमिरे–नेपालबाट घिमिरे–नेपाल–भट्ट, त्यसपछि नेपाल–भट्ट–कुँवर हुँदै अहिले भट्ट–कुँवर–खत्रीसम्म आइपुगेका छन्।

वरिष्ठताको खेलमा खत्रीको प्रवेश:

सचिव बढुवामा वरिष्ठता महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ। तर सिफारिस सूचीमा परेका व्यक्तिमध्ये कसलाई सचिव बनाउने भन्ने अन्तिम अधिकार भने मन्त्रिपरिषद्मा रहन्छ।

पछिल्लो सिफारिसमा भट्ट पहिलो, कुँवर दोस्रो र खत्री तेस्रो नम्बरमा छन्। यसअघि नै सूचीमा रहेका दुई सहसचिवको क्रम उनीहरूभन्दा अगाडिको वरिष्ठता र रिक्त पदका लागि बनेका पछिल्ला समीकरणका कारण तय भएको हो।

खत्रीको नाम तेस्रो नम्बरमा समावेश भएसँगै अब सचिव बन्ने प्रतिस्पर्धा तीन जनाबीच सीमित भएको छ। यद्यपि सिफारिस समितिले वरिष्ठताको क्रमअनुसार नाम पठाए पनि मन्त्रिपरिषद्ले तीनमध्ये एक जनालाई सचिवमा बढुवा गर्न सक्छ।

यसले अहिलेको सिफारिसलाई प्रशासनिक वृत्तमा थप चासोको विषय बनाएको छ। किनकि पहिलो नम्बरमा रहेका भट्टलाई सचिव बन्ने बलियो दाबेदारका रूपमा हेरिए पनि अन्तिम निर्णय मन्त्रिपरिषद्को हुनेछ।

सिफारिस समितिको काम सकियो, निर्णयको जिम्मा मन्त्रिपरिषद्को:

तीन सहसचिवको नाम सिफारिस भएसँगै समितिको जिम्मेवारी तत्कालका लागि पूरा भएको छ। अब निर्णय गर्ने अधिकार मन्त्रिपरिषद्मा पुगेको छ।

सम्भावित मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट सचिव बढुवाको निर्णय हुन सक्ने स्रोतको भनाइ छ। सरकारले सिफारिसमा परेका भट्ट, कुँवर र खत्रीमध्ये एक जनालाई विशिष्ट श्रेणीको सचिवमा बढुवा गर्नेछ।

तर पछिल्लो घटनाक्रमले एउटा कुरा भने स्पष्ट पारेको छ—सचिव बढुवाको सिफारिस सूचीमा पहिलो नम्बरमा पर्नु मात्रै नियुक्ति सुनिश्चित हुनु होइन। श्रीकृष्ण नेपालको घटनाले सिफारिस र बढुवाबीचको समय, सेवा अवधि र मन्त्रिपरिषद्को निर्णयको महत्त्वलाई समेत उजागर गरेको छ।

नेपाल पहिलो नम्बरमा सिफारिस भए पनि निर्णय हुनुअघि नै अवकाशमा गए। उनको अवकाशसँगै दोस्रो नम्बरमा रहेका भट्ट पहिलो बने, तेस्रो नम्बरमा रहेका कुँवर दोस्रोमा पुगे र वरिष्ठताको अर्को तहमा रहेका खत्री तेस्रोमा आए।

अब भने सबैको नजर मन्त्रिपरिषद्को निर्णयमा छ।

एउटै पद, चारपटक फेरिएको समीकरण:

पछिल्लो घटनाक्रमलाई क्रमसँग हेर्दा सचिव बढुवाको एउटा रिक्त पदले चार चरणमा फरक–फरक समीकरण देखाएको छ।

पहिलो चरणमा कमलप्रसाद भट्टराई, इन्दु घिमिरे र श्रीकृष्ण नेपाल सिफारिस भए। भट्टराई सचिव बनेपछि दोस्रो चरणमा इन्दु घिमिरे, श्रीकृष्ण नेपाल र नारायणप्रसाद भट्ट आए। घिमिरे सचिव बनेपछि तेस्रो चरणमा श्रीकृष्ण नेपाल, नारायणप्रसाद भट्ट र विनोदबहादुर कुँवर सिफारिस भए।

तर नेपाल अवकाशमा गएपछि अहिले चौथो चरणमा नारायणप्रसाद भट्ट, विनोदबहादुर कुँवर र उत्तरकुमार खत्रीको नाम पुगेको छ।

यसरी एउटा सचिव पद खाली हुँदा सुरु भएको बढुवा प्रक्रिया पटक–पटकको बढुवा, अवकाश र वरिष्ठताको फेरबदलसँगै नयाँ मोडमा पुगेको छ।

अबको निर्णयले यो लामो प्रक्रियालाई टुंग्याउनेछ। तीनमध्ये एक सहसचिव सचिव बनेसँगै हालको रिक्त पद पूर्ति हुनेछ। तर पछिल्ला केही सातामा देखिएको यो क्रमले भने निजामती प्रशासनमा सचिव बढुवा प्रक्रिया कति संवेदनशील र समयसँगै परिवर्तनशील हुन्छ भन्ने देखाएको छ।