About Author

ग्रीक त्रासदीमा मानवीय चेतनाको द्वन्द्व

तोमनाथ उप्रेती: उपसचिव, नेपाल सरकार: मानव जीवन अस्तित्वको यात्रा हो। यो चेतनाको यात्रा पनि हो। मानिस बाह्य संसारसँग निरन्तर संवाद गर्छ। त्यसभन्दा गहिरो संवाद भने आफ्नै अन्तरात्मासँग हुन्छ। यही आन्तरिक संवादबाट नैतिकता जन्मिन्छ। यहीँबाट आत्मचेतना विकसित हुन्छ। करुणा पनि यही चेतनाको मानवीय विस्तार हो। त्यसैले करुणा र आत्मचेतना मानव जीवनका दुई पृथक् पक्ष होइनन्। यी परस्परपूरक शक्ति हुन्। करुणाले हृदयलाई संवेदनशील बनाउँछ। आत्मचेतनाले व्यवहारलाई विवेकपूर्ण बनाउँछ। ग्रीक साहित्यले मानव जीवनका यिनै जटिल प्रश्नलाई अत्यन्त गहिराइमा प्रस्तुत गरेको छ। विशेषतः होमरका महाकाव्य र सोफोक्लिज, एस्किलस तथा युरिपिडिजका त्रासदीहरू मानव चेतनाका महान् प्रयोगशाला हुन्। त्यहाँ देवता छन्। नायक छन्। युद्ध छन्। प्रेम छन्। प्रतिशोध छन्। तर यी सबैभन्दा माथि एउटा प्रश्न छ। मानिस वास्तवमा को हो? उसको कर्मलाई के ले निर्देशित गर्छ? नियति ठूलो हो कि आत्मनिर्णय? शक्ति ठूलो हो कि करुणा? यही प्रश्नले ग्रीक साहित्यलाई विश्वसाहित्यको स्थायी स्रोत बनाएको छ। ग्रीक त्रासदीको केन्द्रमा प्रायः मानव अहंकार र आत्मबोधको द्वन्द्व देखिन्छ। ग्रीकहरूले यसलाई ‘ह्युब्रिस’ अर्थात् अत्यधिक अहंकारसँग जोडे। ह्युब्रिस घमण्ड हो। यो आफ्नो सीमाको विस्मरण हो। मानिसले आफूलाई सर्वशक्तिमान ठान्नु हो। आफ्नो निर्णयलाई अन्तिम सत्य मान्नु हो। अरूको पीडाप्रति असंवेदनशील हुनु हो। यही अवस्थाबाट नैतिक पतन सुरु हुन्छ। सोफोक्लिजको ‘ओडिपस रेक्स’ यस द्वन्द्वको गहिरो उदाहरण हो। ओडिपस सत्य खोज्न चाहन्छ। ऊ आफ्नो राज्यमा आएको विपत्तिको कारण पत्ता लगाउन प्रतिबद्ध हुन्छ। उसको खोज साहसी छ। तर यही खोजले उसको आफ्नै अतीत उजागर गर्छ। अन्ततः उसले आफूले खोजिरहेको अपराधको केन्द्रमा आफूलाई नै भेट्छ। यहाँ आत्मचेतना पीडादायी बन्छ। सत्य सधैँ सुखद हुँदैन। कहिलेकाहीँ आत्मज्ञानले मानिसलाई भत्काउँछ। तर त्यही भत्काइबाट वास्तविक आत्मबोध सुरु हुन्छ। ओडिपसको कथा नियति र मानवीय स्वतन्त्रताको प्रश्नसँग पनि सम्बन्धित छ। मानिस आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण नियन्त्रणमा छैन। परिस्थितिले उसलाई घेरेको हुन्छ। सामाजिक संरचना पनि प्रभावकारी हुन्छ। पारिवारिक इतिहासले पनि प्रभाव पार्छ। तर सत्यसँग सामना गर्ने साहस भने व्यक्तिको आफ्नै हुन्छ। यही बिन्दुमा आत्मचेतना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आत्मचेतना भनेको आफू निर्दोष छु भन्ने भ्रम होइन। आफ्नो भूमिका स्वीकार गर्ने साहस हो। ग्रीक साहित्यमा करुणाको अर्को शक्तिशाली उदाहरण ‘इलियड’मा देखिन्छ। ट्रोजन युद्ध वीरता र विजयको कथा हो। यो मानवीय पीडाको कथा पनि हो। युद्धभूमिमा शत्रुहरू हुन्छन्। तर तिनका दुःख समान हुन्छन्। होमरले युद्धका बीचमा पनि मानवीय संवेदनालाई स्थान दिएका छन्। हेक्टरको मृत्यु र उनको शवका लागि राजा प्रियामले अकिलिससँग गरेको विनय विशेष अर्थपूर्ण छ।प्रियामको करुणापूर्ण उपस्थितिले अकिलिसको कठोर हृदयलाई स्पर्श गर्छ। अकिलिसले आफ्नो शत्रुका पितालाई देख्छ। त्यहाँ शत्रुता कमजोर हुन्छ। मानवता बलियो हुन्छ। प्रियाममा आफ्नो वृद्ध पिताको छवि देखिन्छ। यही क्षणमा करुणाले प्रतिशोधलाई केही समयका लागि पराजित गर्छ। ग्रीक साहित्यको यो दृश्य मानव मनोविज्ञानको अत्यन्त गहिरो अभिव्यक्ति हो। शत्रु पनि अन्ततः मानव नै हो। यही प्रसंगले करुणाको वास्तविक अर्थ स्पष्ट गर्छ। करुणा कमजोरी होइन। यो चेतनाको उच्च अवस्था हो। प्रतिशोध लिन सक्ने शक्ति भएर पनि पीडितको दुःख बुझ्नु करुणा हो। आफ्नो क्रोधभन्दा अर्को मानिसको मानवतालाई माथि राख्नु करुणा हो। यसका लागि आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ। त्यसैले करुणा र आत्मचेतना एकअर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्। सोफोक्लिजको ‘एन्टिगोनी’मा नैतिक चेतनाको अर्को आयाम भेटिन्छ। एन्टिगोनी राज्यको आदेश र आफ्नो नैतिक कर्तव्यबीच उभिन्छे। राजा क्रेओन राज्यको कानुनलाई सर्वोच्च ठान्छ। एन्टिगोनी भने मृत भाइप्रतिको आफ्नो नैतिक दायित्वलाई उच्च मान्छे। यहाँ द्वन्द्व दुई व्यक्तिबीच मात्र छैन। यो राज्य र अन्तरात्माबीचको द्वन्द्व हो। बाह्य कानुन र आन्तरिक नैतिकताबीचको द्वन्द्व हो। एन्टिगोनीको चरित्रले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ। कानुन सधैँ न्यायपूर्ण हुन्छ कि हुँदैन? राज्यको आदेश नैतिक सत्यको अन्तिम आधार हो कि होइन? ग्रीक त्रासदीले यसको सरल उत्तर दिँदैन। बरु पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। यही यसको शैक्षिक शक्ति हो। आत्मचेतनाले मानिसलाई नियमको अक्षरभन्दा माथि उठेर त्यसको नैतिक अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छ। क्रेओनको चरित्रमा अहंकारको अर्को रूप देखिन्छ। ऊ आफ्नो अधिकारसँग अत्यधिक तादात्म्य स्थापित गर्छ। राजकीय आदेशलाई चुनौती दिनु आफ्नो अस्तित्वमाथिको चुनौती ठान्छ। परिणामतः निर्णय कठोर बन्छ। परिवार टुट्छ। सम्बन्धहरू नष्ट हुन्छन्। अन्ततः उसले आफ्नै निर्णयको विनाशकारी परिणाम देख्छ। यहाँ ग्रीक त्रासदीले एउटा गम्भीर शासनसम्बन्धी शिक्षा दिन्छ। शक्ति आत्मचेतनाविहीन भयो भने त्यो दमनमा बदलिन सक्छ। युरिपिडिजका नाटकहरूमा करुणाको प्रश्न अझ मानवीय ढंगले प्रस्तुत हुन्छ। ‘मेडिया’मा प्रेम, विश्वासघात, क्रोध र प्रतिशोधको जटिल मनोविज्ञान देखिन्छ। मेडियाको पीडा वास्तविक छ। उसको अपमान पनि गम्भीर छ। तर उसको प्रतिशोध विनाशकारी बन्छ। यसले एउटा गहिरो प्रश्न जन्माउँछ। पीडा आफैँमा नैतिकताको प्रमाण हो कि होइन? पीडित हुनु र सही हुनु एउटै कुरा हो कि होइन?मेडियाको कथा यस प्रश्नको कठोर उत्तर हो। पीडा बुझ्न सकिन्छ। तर पीडाबाट जन्मिएको प्रतिशोधलाई स्वतः न्याय भन्न सकिँदैन। आत्मचेतनाले पीडालाई पहिचान गर्छ। करुणाले त्यस पीडालाई मानवीय बनाउँछ। तर आत्मसंयम हरायो भने करुणा पनि प्रतिशोधको छायामा हराउन सक्छ। त्यसैले करुणासँग विवेक जोडिनुपर्छ। ग्रीक साहित्यको अर्को महत्त्वपूर्ण अवधारणा ‘क्याथार्सिस’ हो। अरस्तूले त्रासदीको प्रभावलाई दया र भयको माध्यमबाट हुने भावनात्मक परिशोधनसँग सम्बन्धित गरेका छन्। त्रासदी हेर्दा दर्शक केवल मनोरञ्जित हुँदैन। ऊ आफ्नै जीवनबारे सोच्न बाध्य हुन्छ। अरूको दुःख देखेर उसमा करुणा उत्पन्न हुन्छ। पात्रको पतन देखेर आफ्नै सीमाबारे चेतना जाग्छ। यसरी साहित्य आत्मचेतनाको माध्यम बन्छ। क्याथार्सिसलाई आधुनिक अर्थमा मानसिक तथा नैतिक परिष्कारका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। साहित्यले मानिसलाई ऐना देखाउँछ। त्यो ऐनामा अरूको अनुहार देखिन्छ। अन्ततः आफ्नै अनुहार पनि देखिन्छ। यही साहित्यको शक्ति हो। ओडिपसमा हामी आफ्नै अज्ञान देख्न सक्छौँ। एन्टिगोनीमा अन्तरात्माको आवाज सुन्न सक्छौँ। क्रेओनमा अहंकारको खतरा देख्न सक्छौँ। अकिलिसमा क्रोध र करुणाको द्वन्द्व देख्न सक्छौँ। ग्रीक साहित्यमा ‘सोफ्रोसिने’ अर्थात् आत्मसंयम र मर्यादित चेतनाको अवधारणा पनि महत्त्वपूर्ण छ। यसको मूल भाव हो—आफ्नो सीमा बुझ्नु। आफ्नो शक्ति बुझ्नु। तर शक्तिले अन्धो नहुनु। आधुनिक जीवनमा यसको महत्त्व अझ बढेको छ। प्रविधिले मानिसलाई असाधारण शक्ति दिएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय क्षमता विस्तार गरेको छ। सामाजिक सञ्जालले आवाजको पहुँच बढाएको छ। आर्थिक शक्तिले उपभोगको सम्भावना बढाएको छ। तर आत्मचेतना कमजोर भयो भने यही शक्ति विनाशकारी बन्न सक्छ। आधुनिक समाजमा युद्धको स्वरूप पनि बदलिएको छ। हतियार बदलिएका छन्। तर मानव मनको द्वन्द्व उस्तै छ। लोभ, भय, घृणा, प्रतिशोध र प्रभुत्वको इच्छा अझै विद्यमान छन्। ग्रीक त्रासदीले यिनै आन्तरिक शक्तिलाई धेरै पहिले चिनिसकेको थियो। त्यसैले प्राचीन साहित्य आज पनि आधुनिक देखिन्छ।युद्धको वास्तविक मूल्य रणभूमिले मात्र बताउँदैन। एउटा सैनिकको मृत्युमा एउटा परिवारको संसार बदलिन्छ। एउटा आक्रमणमा एउटा आमाको भविष्य बदलिन्छ। एउटा विस्थापनमा एउटा बालकको स्मृति बदलिन्छ। ग्रीक ‘इलियड’ले यही मानवीय मूल्यलाई देखाउँछ। वीरताको महिमा छ। तर त्यससँगै मृत्युको करुणा पनि छ। यही द्वन्द्वले महाकाव्यलाई केवल युद्धकथा बन्न दिँदैन।मानव जीवनमा करुणा र आत्मचेतनाको सन्तुलन यहीँबाट सुरु हुन्छ। करुणा मात्र भयो भने निर्णय भावनामा सीमित हुन सक्छ। आत्मचेतना मात्र भयो भने जीवन कठोर बौद्धिकतामा परिणत हुन सक्छ। करुणाले हृदय दिन्छ। आत्मचेतनाले दिशा दिन्छ। विवेकले यी दुवैलाई सन्तुलित गर्छ। यही सन्तुलन नै नैतिक जीवनको आधार हो। पूर्वीय दर्शनमा पनि यही भाव विभिन्न रूपमा व्यक्त भएको छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम र समत्वको शिक्षा दिन्छ। ग्रीक दर्शनले पनि आत्मसंयम, मर्यादा र आत्मपरीक्षणलाई महत्त्व दिएको छ। सुकरातको प्रसिद्ध प्रश्न—आफूलाई जान्नु—आत्मचेतनाको आधारभूत आग्रह हो। यस दृष्टिले पूर्वीय र ग्रीक चिन्तनबीच संवाद सम्भव देखिन्छ। दुवैले मानिसलाई बाह्य विजयभन्दा आन्तरिक विजयतर्फ उन्मुख गर्छन्। आजको सार्वजनिक जीवनमा पनि यसको विशेष महत्त्व छ। प्रशासनमा अधिकार आवश्यक छ। तर अधिकारसँग आत्मचेतना आवश्यक छ। न्यायमा कानुन आवश्यक छ। तर कानुनसँग मानवीय संवेदना आवश्यक छ। नेतृत्वमा निर्णय आवश्यक छ। तर निर्णयसँग करुणा आवश्यक छ। विकासमा पूर्वाधार आवश्यक छ। तर विकाससँग मानव गरिमा आवश्यक छ। सच्चा नेतृत्व आदेश दिने क्षमता मात्र होइन। अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता पनि हो। सच्चा प्रशासन नागरिकको जीवन सहज बनाउनु पनि हो। सच्चा न्याय केवल दण्ड होइन। पुनर्स्थापनाको सम्भावना पनि हो। यही कारण करुणा सार्वजनिक नैतिकताको अभिन्न पक्ष बन्न सक्छ। मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो युद्ध बाहिर होइन। यो अन्तरात्मामा हुन्छ। अहंकार र आत्मबोधबीच हुन्छ। प्रतिशोध र क्षमाबीच हुन्छ। लोभ र सन्तोषबीच हुन्छ। घृणा र करुणाबीच हुन्छ। ग्रीक साहित्यले यी द्वन्द्वलाई मिथक र त्रासदीको भाषामा अभिव्यक्त गर्‍यो। आज हामी त्यसलाई मनोविज्ञान, नैतिक दर्शन र सामाजिक विज्ञानको भाषामा पढ्छौँ। तर प्रश्न उही छ। मानिसले आफ्नो शक्तिलाई कसरी प्रयोग गर्ने? पीडालाई कसरी बुझ्ने? शत्रुलाई कसरी हेर्ने? कानुन र अन्तरात्माबीच द्वन्द्व हुँदा कसरी निर्णय गर्ने? आफ्नो अहंकारलाई कसरी चिन्ने? यी प्रश्नको अन्तिम उत्तर कुनै एउटै ग्रन्थमा छैन। तर साहित्यले खोजको बाटो देखाउँछ।ग्रीक साहित्यको स्थायी सन्देश यही हो। मानिस आफ्नो सीमालाई बुझ्नुपर्छ। शक्ति प्राप्त गर्दा विनम्र हुनुपर्छ। पीडा देख्दा करुणामय हुनुपर्छ। निर्णय गर्दा आत्मचेतनशील हुनुपर्छ। प्रतिशोधको क्षणमा संयमित हुनुपर्छ। सत्यको सामना गर्दा साहसी हुनुपर्छ। अन्त्यमा मानव जीवनको विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा छैन। आफ्नै अन्धकारलाई चिन्नुमा छ। करुणाले हृदयलाई मानवीय बनाउँछ। आत्मचेतनाले चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ। विवेकले दुवैलाई मार्ग दिन्छ। यही त्रिकोणले नैतिक जीवनको आधार निर्माण गर्छ।ग्रीक त्रासदीका नायकहरू प्रायः पतन हुन्छन्। तर उनीहरूको पतन निरर्थक हुँदैन। उनीहरूको पीडाबाट दर्शकले चेतना प्राप्त गर्छ। उनीहरूको गल्तीबाट समाजले शिक्षा लिन्छ। उनीहरूको संघर्षबाट मानव मनको गहिराइ खुल्छ। यही कारण ग्रीक साहित्य आज पनि जीवित छ। मानवताको भविष्य बाह्य शक्तिको विस्तारमा मात्र निर्भर हुँदैन। चेतनाको परिष्कारमा पनि निर्भर हुन्छ। संसारलाई शक्तिशाली मानिसभन्दा संवेदनशील र आत्मचेतनशील मानिस बढी आवश्यक छ। करुणा र आत्मबोधबीचको सन्तुलन नै सभ्यताको नैतिक आधार हो। जब मानिस आफ्नो अन्तरात्मासँग संवाद गर्न सिक्छ, तब बाह्य संसारसँगको सम्बन्ध पनि बदलिन्छ। त्यही परिवर्तनबाट शान्ति जन्मिन्छ। त्यही शान्तिबाट मानवताको वास्तविक अभ्युदय सम्भव हुन्छ।